Ter helle (Harba lorifa uiteindelijk ontknoopt)

...illustratie van Pierre van Erve...

Vorig jaar dacht ik de betekenis te hebben ontdekt van het rijmpje 'Harba Lorifa'. Ik vertaalde dit toen als 'À bas, l'oriflamme', ofwel "Weg met de Gouden Vlam". (Dit was een Franse vlag in de vorm van laaiend vuur. Als deze tijdens een slag werd gehesen, hoefde de vijand niet op genade te rekenen).

Deze oplossing was leuk bedacht maar er bleven teveel onverklaarde letters over. Dus ben ik verder gaan zoeken en stond verbaasd over de mate waarin het Frans onze taal heeft beïnvloed. Dit besef dringt zich vooral op zodra je gaat letten op het alledaagse gebruik van kleine - veelal drieletterige - woorden. Wie, bijvoorbeeld, 'flauwe kul' zegt, spreekt feitelijk over de "cul" (het kontje) van madame, en sommige volkse namen voor het lid van monsieur laten zich zonder moeite afleiden van het Franse "pilule"(pil of staafje).

Zelf herinner ik mij nog levenbdig die keer dat mijn grootvader van de markt terugkwam, zijn fiets afgeladen met boodschappentassen en mijn oma hem nog een "tas" (tasse) thee aanbood. Buiten speelden de buurtkinderen verstoppertje en je hoorde steeds weer "Buut vrij!") (Fr. But = doel). Uit een radio in een vensterbank klonk muziek, waaronder de topper van destijds "Louise zit niet op je nagels te bijten, bah, wat vies Louise..."

BAH, een minimum aan letters met een maximum aan afkeuring. Een vies woord per se. Wanneer ik als kleuter naar de WC moest, vroeg mama altijd, "Grote bah of kleine?" Om de ernst van het gebeuren te benadrukken, zeggen we ook vaak "Ah.. bah!"en als je de (eerste) "h"maar genoeg "keel geeft", wordt die "h" vanzelf een "r": Ar... bah! Naar believen kun je dit vervolgens nog aanvullen met een beademde "h"aan het begin, "Har...bah!" Het Franse "bas" betekent 'neer' of 'onder' ("mes bas" = lingerie) maar kan ook op een metafoor slaan, zoals "de hel". De voodoo-rituelen op Jamaïca staan in het teken van de duivel die daar "Papa Là bas" wordt genoemd.

Tot zover "Harba". Nu "Lorifa". Het eerste stukje van dit woord spreekt voor zich. Daar staat duidelijk L'or (het goud). Dan volgt de "i". Is dit soms een verbindingsteken? We zullen zien. Tenslotte de cryptische "fa". Omdat het om een liedje gaat, dacht ik op een muzikaal spoor te zitten, maar dit liep uiteindelijk dood. Tot ik ineens de "catch" zag: deze "fa" bleek ook fonetisch te zijn geschreven, namelijk zoals een niet-Fransman de "v" uitspreek. Als een "f"! Zodra je dit eenmaal doorziet, en je leest het rijmpje nog eens - als een Fransman - dan staat er:
À bas, l'or y va.
(Ter helle, daar gaat het goud naar toe!).

Tegenwoordig zouden we zeggen, "Gooi je geld niet over de balk. Da's een zonde. Ah... bah!"

Deze tekst is van de hand van gastblogger Pierre van Erve. Ben jij ook op een mooi verhaal gestuit tijdens je genealogische of historische onderzoek? En wil je dat verhaal delen? Stuur het in! Niet te lang (rond de 250 woorden), illustratie erbij en we plaatsen het op ons weblog. Wie durft? :-)

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Harba Lorifa: de allereerste protestsong
- De papegaai van Nuland

Harba Lorifa: de allereerste protestsong

...over de herkomst van Harba Lori fa...

L’Oriflamme (de gouden vlam) was een vurig rode, gevorkte vlag, die - als hij wapperde - leek op laaiend vuur. De volledige naam was "l’Oriflamme de la mort" want de vlag stond voor dood en verderf. Het was een oorlogsvendel van de Franse koning. Wanneer hij L’Oriflamme voerde naast zijn andere persoonlijke standaard, het lelievaandel, dan wilde dat zeggen dat er geen krijgsgevangenen mochten worden gemaakt. Het was “La victoire ou la mort” (Erop of eronder) en wie zich overgaf, was dood.  

In zijn gedicht “Eens meien morgen vroe” beschrijft hertog Jan van Brabant (1252 – 1294, en minstreel) zijn ontmoeting met drie jonkvrouwen in een kleine bongerd (niet alleen een tuin maar mogelijk ook begraafplaats?), waar hij wilde gaan “spiln”. Hiermee bedoelde hij dat hij muziek ging maken. De dames (oorlogsweduwen?) kregen hiervan de tranen in de ogen en begonnen te zingen: “Harba Lori fa”. Zij waren kennelijk geen Françaises want hun uitspraak van het Frans was knudde. Zij zongen een protestlied, getiteld “À bas l’Oriflamme” (Weg met de Orivlam!), maar dan met een beademde H vóór de À, en daarna een vreemd rollende ‘r’ en een tot lori fa (rijmt op “bas”) verbasterde l’Oriflamme.
 
Nadat Jan, zoals hij schrijft, zelf het protestlied had nagezongen en dacht nu de mooiste van de drie te kunnen versieren, zei deze, “Laat af.” Blijkbaar vond de jonge weduwe dat de tijd voor een nieuwe vrijage nog niet rijp was, zolang haar door de Orivlam veroorzaakte hartezeer niet was geheeld. Har bas lori fa ! Jan, de dichter, heeft de woorden van de jonkvrouwen weergegeven zoals ze werden uitgesproken, in een taal die op alles leek, behalve Frans.  Daardoor kon niemand bewijzen dat Jan in feite de Franse koning schoffeerde. 

“Eens meien morgens vroe” moet dus niet worden gelezen als een braaf minnelied, maar als een knap verhuld protest tegen het onmenselijke dictaat van de Orivlam. In dit licht wordt ook aannemelijk dat het drietal niet echt zong, maar scandeerde. Jan vertelt namelijk uitdrukkelijk dat er steeds eentje “voor”zong, en dat de anderen, hijzelf incluis,  het “na” zongen. Dit nu is typerend voor elke demonstratie. “À bas lori fa” laat zich prima scanderen.
 
Overigens werd er later ook openlijk gedemonstreerd.  Zo weigerde Jeanne d’Arc (1412-1431) steevast om de Orivlam te voeren wanneer zij slag leverde. Na de slag bij Agincourt, in 1415, waarin de Fransen voor de zoveelste keer klop kregen van de Engelsen, is de Orivlam nooit meer op het slagveld verschenen.
 
Deze tekst is van de hand van gastblogger Pierre van Erve. Ben jij ook op een mooi verhaal gestuit tijdens je genealogische of historische onderzoek? En wil je dat verhaal delen? Stuur het in! Niet te lang (rond de 250 woorden), illustratie erbij en we plaatsen het op ons weblog. Wie durft? :-)

Vind je dit interessant? Lees dan ook: 
- Over piepkeswater en knupkeslicht
- Wie was Anna Terruwe?