Halve varkenskop en de heilige Anthonius

...Maashees, beeld van Anthonius...

Maashees, Groeningen en het Limburgse Aijen hebben een eeuwenoude traditie, die alles te maken heeft met halve varkenskoppen en de verering van de heilige Anthonius Abt, namelijk de zogenaamde köpkesmert. De verkoop van varkenskoppen is bedoeld om de kas van de parochie en de kapel te spekken. In de loop der eeuwen zijn vorm en betekenis van de köpkesmert wel veranderd.

Het begon allemaal in 1712 met de “openbare” verkoop van een enkele varkenskop direct na de zondagsmis rond 17 januari. De opbrengst was niet gering, 18 stuivers, en dus zo'n succes dat het smaakte naar meer. Een jaarlijkse traditie was geboren, waarbij plaatselijke boeren varkenskoppen beschikbaar stelden om bij opbod verkocht te worden op de feestdag van de patroonheilige van het lokale gilde. Men hoopte op deze manier bescherming af te kunnen smeken tegen ziekten en sterfte onder het vee.

...Kopkesmert, 1986...

Het aantal aangeboden koppen bleef maar groeien; sterker nog, men ging zelfs over tot het halveren van koppen. Dat kwam wellicht doordat de animo zo groot was geworden, dat de koppen niet meer aan te slepen waren. Van Maashees weten we dat men in 1772 overstapte op halve varkenskoppen. Wanneer dat in Groeningen is gebeurd is niet bekend. De veiling van de varkenskoppen werd en wordt nog steeds geleid door een zogenaamde “ruuper” of roeper. Een verschil met vroeger is dat het vlees nu van de slager komt.

In Maashees organiseert het Sint-Joris- en Anthoniusgilde het feest rond het weekend van 17 januari. Na de zondagsmis kunnen de kerkgangers richting het gemeenschapshuis waar men “onderdelen” van een varken kan kopen, uiteraard bij opbod. In Groeningen vindt ook een köpkesmert plaats, al is die niet op zondag, maar op maandag. Vreemd genoeg kent men het gebruik niet in Sint Anthonis, waar nota bene de heilige Antonius Abt patroonheilige is van het dorp. Maashees gaat in de traditie dus voorop. Over de köpkesmarkt in het Limburgse Aijen wordt gezegd dat deze nog het meest authentiek is. Daar wordt het vlees nog direct na de mis, buiten verkocht.

Actie! Actie! Actie!

Rookbommen, ME'ers en actievoerders: oude tijden lijken te herleven in Nederland. Zorgden het kraakverbod vorige week nog voor boze demonstraten, gisteren raakten een aantal Molukkers slaags met agenten tijdens een protestactie tegen het bewind van de Indonesische president Yudhoyono.

Leuzen scanderen en in dikke rijen naar het Malieveld; dat was in de jaren zestig en zeventig niet ongewoon. Er werd geprotesteerd tegen de komst van de neutronenbom bijvoorbeeld. Of tegen de kruisraket, zoals in de jaren tachtig. In het archief van het BHIC vind je ook een ontheffing voor het houden van een protestfietstocht in Volkel tegen de opslag van atoomwapens in Nederland, begin jaren zestig. Ook een ontheffing voor het houden van een demonstratie tegen de Duitse atoombewapening (1967-1968) is keurig bewaard in het archief van het gemeentebestuur van Uden.

Maar demonstraties werden ook vaak gehouden voor onderwerpen meer dicht bij huis. De foto hierboven is daar een mooi voorbeeld van; kinderen willen gewoon veilig naar school kunnen. Ben je zelf ooit de straat op gegaan voor hoger doel? Laat het ons weten!

Foto: In de tijd dat er veel vaker actie werd gevoerd. Groeningen, 1973, schoolkinderen maken zich sterk voor meer veiligheid.

Dreigen met hamer, bij gebrek aan bom

Een spannende dinsdagochtend, 9 februari 2010, voor treinreizigers in en rond Den Bosch. Het bericht dat iemand een aanslag op een trein wil plegen, zorgt vanzelfsprekend voor de nodige onrust. Achteraf blijkt het allemaal met een sisser af te lopen. Hoe treurig ook: aanslagen is niet typisch iets van deze tijd.
Uiteraard verschilt de manier waarop vijf eeuwen geleden een aanslag werd gepleegd totaal met nu. Niks dreigen met bommen in 1544 in Groeningen, maar "gewoon" zwaaien met zware hamer.

Dat blijkt uit de getuigenverklaringen over de aanslag op de Overloonse pastoor Floris van de Laer. Zodra hij samen met zijn broer eind november 1544 een café verlaat, komt Arnt Spaenrebock te paard aangereden. Spaenrebock noemt zich graaf en is "een voornaam heer uit Heijen", zoals getuigen hem omschrijven. Wellicht wel voornaam maar zeker niet aangenaam, weten mensen uit Heijen. Daar heeft Arnt de reputatie van een flinke ruziezoeker.

Kennelijk heeft ook de pastoor iets gedaan wat dit heerschap niet bevalt. Bij het zien van Floris roept Arnt: "Ghy verreerder hebbe ick U nu hyr!". Erg dapper is het niet want Arnt heeft minstens zes of zeven knechten bij zich. Floris en zijn broer zien de hamer van Arnt op zich afkomen en kruipen snel onder dichtbijstaande wilgenstruiken. Kennelijk is het donker want de pastoor verdwijnt hierdoor al snel uit beeld. "Waer is dess paep bleven?" wordt er geroepen door Arnt en zijn mannen maar ze vinden hem – noch zijn broer.

Floris moet snel zijn ontkomen want hij blijft nog enkele jaren pastoor van Overloon. Wat er precies speelde tussen hem en Arnt wordt tijdens het onderzoek naar de 'aanslag op de pastoor' in die jaren niet duidelijk. Er doet zich enkel het gerucht voor dat "die Greeff (Spaenrebock) ende here Floris aan het crige waren".

Foto: Een druk station, maar dan ten tijde van de mobilisatie 1914-1918, in Uden