Alles over Jheronimus Bosch in één database

Zou ie ‘t een hallucinatie hebben gevonden? Een nachtmerrie wellicht? Eén grote verzamelbak waarin al het bronmateriaal over hemzelf te vinden is? Net zoals het voor ons soms moeilijk is om de wereld van Jheronimus Bosch te begrijpen, zal de Bossche schilder zich weinig kunnen voorstellen bij BoschDoc: een online database waarin het bronmateriaal deze schilder ontsloten is.

In BoschDoc vind je niet alleen de bronnen waarin hijzelf genoemd wordt zijn opgenomen, maar ook bronnen met informatie over zijn directe omgeving, familieleden, opdrachtgevers en werken. Het gaat voornamelijk om geschreven documenten, maar ook enkele oude drukken, daterend van voor 1800, zijn opgenomen in BoschDoc. De database zal de komende maanden verder worden aangevuld, maar een eerste versie is vanaf nu online te bezoeken via: boschdoc.huygens.knaw.nl

Uiteraard ontbreekt het BHIC niet in deze belangrijke database: als gezworen lid van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap (waarvan het BHIC het archief mag bewaren) staat Jheronimus meerdere keren in deze boeken genoemd. Ook die stukken zijn dan ook terug te vonden op BoschDoc.  

De inhoud van BoschDoc is grotendeels gebaseerd op referenties in eerder verschenen publicaties. Deze referenties zijn nagezocht, uitgebreid en waar nodig geactualiseerd en / of gecorrigeerd. De publicaties waarin naar bepaalde documenten verwezen wordt, zijn vermeld onder het tabblad “opmerkingen en verwijzingen”.

BoschDoc is een onderdeel van het Bosch Research and Conservation Project en is gerealiseerd in het kader van het 500ste sterfjaar van Jheronimus Bosch (ca. 1450 – 1516). Het project is mede mogelijk gemaakt door de Radboud Universiteit Nijmegen, het Stadsarchief ’s-Hertogenbosch en het Huygens Instituut voor Nederlandse geschiedenis.

Geschreven door:
Marilou Nillesen

Vind je dit leuk? Lees dan ook:
- Beziet U Selve!
- Burgemeester van de Citadellaan

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Jeroen Bosch verblijft even bij de buren

...detailopname uit de lijst met inschrijvingen...

Het staat er echt: Jheronimus Anthonissoen Bosch van Aken. In sierlijke letters wordt de befaamde schilder in 1487 ingeschreven in het Illustre Lieve Vrouwe Broederschap. En waar vind je deze bijzondere archieven anders dan bij het BHIC? Dat wil zeggen: normaal gesproken dan, want in dit bijzondere Jeroen Bosch-jaar zijn deze - en andere archiefstukken - even bij de buren.

Je kunt het niet hebben gemist: 2016 staat vanwege zijn 500^ste sterfjaar in het teken van Jheronimus Bosch. Met een prachtige expositie in het Noord-Brabants Museum maar ook volop aandacht in het Zwanenbroedershuis, dat onderdeel vormt van de Bosch Experience. Op deze twee plekken in Den Bosch zijn ook stukken uit ons archief terug te vinden. Want deze stad is nu eenmaal de bakermat van deze bijzondere schilder.

Rond 1450 wordt Jheronimus van Aken in ’s-Hertogenbosch geboren. Hij krijgt de roepnaam Joen of Jeroen en ontwikkelt zijn schildertalent in het familieatelier aan de Bossche Markt. Over zijn jeugd is niet veel bekend. Mogelijk heeft hij als kind in 1463 een grote brand in de stad zelf aanschouwd; hierbij gingen 4000 huizen in vlammen op. In het latere werk van Bosch komen vaak stadsbranden voor. Maar dat is een aanname.

Zeker is dat hij rond 1480 trouwt met de welgestelde Aleid van de Meervenne. Samen betrekken ze Aleids huis aan de Markt 61 in Den Bosch. Langzaam klimt ook de roem van Bosch, die zich dan nog Van Aken noemt. Dat hij later signeert als Jheronimus Bosch, is voor kunstkenners een teken dat hij ook buiten Den Bosch bekend is óf enige tijd ergens anders heeft gewoond.

...de pagina waarop Jheronimus staat ingeschreven, vierde van onder...

In 1488 mag hij ook toetreden als ‘gezworen lid’ van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap. Het doel van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap is in eerste instantie gericht op het vereren van Maria, maar bijeenkomsten in eigen huis met maaltijden en muziek gaan – naast armenzorg - een steeds belangrijkere plaats innemen. Zowel zijn inschrijving, als het feit dat hij gezworen broeder wordt, én het plaatshebben van een dergelijke broederlijke maaltijd in zijn eigen huis: het is allemaal terug te vinden in onze archieven.

Het karakteristieke werk van Bosch staat vol illusies en hallucinaties, wonderlijke gedrochten en nachtmerries en verbeeldt de grote thema’s van zijn tijd: verleiding, zonde en rekenschap. Op zijn raadselachtige werk raak je niet uitgekeken. Juist door deze speciale aandacht voor Bosch kan het BHIC ook weer laten zien welke pareltjes we in huis hebben. Want ben je benieuwd of er naast Jeroen Bosch nog meer grote namen in het Illustre Lieve Vrouwe Broederschap staan? Of wat er allemaal te zien is in een koorboek? Klik dan eens hier. Dan kun je zo maar dit tegenkomen. Weliswaar geen vergelijking met de creaties van Bosch, maar toch: een kunstwerkje… Of niet soms? ;-) 

Geschreven door:

Marilou Nillesen

Vind je dit leuk? Lees dan ook:

- Aangenomen met algemene stemmen

- Krachtige kanonnen 

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Koorboeken als inspiratie voor kerst

...illustratie uit koorboek (1578 1232-160-02-003r)...

Rond 1900 ging negen op de tien Nederlanders naar de Nederlands Hervormde, katholieke of gereformeerde kerk. Nu halen we die aantallen ook tijdens de kerstdagen niet meer. Toch wordt de kerk tijdens deze dagen veel drukker bezocht dan anders. En een kerstmis; daar hoort gezang bij. Met de daarbij horende koorboeken...

...veel koorboeken staan vol mooie kleuren en tekeningen...

Er bestaan uiteenlopende koorboeken maar de koorboeken van het Illustre Lieve Vrouwe Broederschap (ILVB) is via de site van het BHIC ook online te bekijken. De ILVB is rond 1300 in Den Bosch ontstaan toen een groep geestelijken zich speciaal richtte op de verering van Maria in de Sint-Janskerk. In 1318 kreeg deze groep een officiële status als broederschap, met een eigen kapel in de Sint-Jan.

Een deel van dit archief - namelijk de jaarrekeningen, de Wapenboeken en Koorboeken - zijn gescand en online te vinden. Koorboeken zijn groot formaat muziekboeken, vaak handgeschreven, soms gedrukt. Het koorboek werd zo op een lessenaar opgesteld dat het hele zangkoor er zicht op had bij het zingen van de liturgie. Zo kon men met één exemplaar van de muziek volstaan.

...veel muziek is meerstemmig...

Wil je meer weten, neem dan zelf online een kijkje. Voor alle duidelijkheid: op de Koor- en Wapenboeken is geen index gemaakt (dus daarin moet je zelf bladeren). Omdat de rekeningen door de naamsvermeldingen een interessante genealogische bron vormen, is er een index op naam gemaakt waardoor je door alle rekeningen kunt zoeken.

Marilou Nillesen

Vind je dit interessant? Lees dan ook:

- Maria brengt regen

- Muzikaal intermezzo