Joost mag het weten!

De plotseling verdwenen Joost van Herwijnen

Raadsels, die kom je regelmatig tegen in een archief. Dat betreft ook de familiegeschiedenis van Joost van Herwijnen. Jacques Lemmink heeft onderzoek gedaan bij het BHIC om een en ander te weten te komen over deze Joost en bracht een tragische doch interessante familiegeschiedenis aan het licht. Het verhaal wil namelijk dat Joost onverhoopt zijn gezin verliet om te vertrekken naar het land der onbegrensde mogelijkheden: Noord-Amerika. 

Met stille trom...
Joost van Herwijnen, geboren te Giessen op 10 oktober 1839, huwde in 1868 met zijn dorpsgenoot Elisabeth Sterkenburg. Ze verlieten Brabant in 1879 om in Spaarnwoude bij het Haarlemmermeer te gaan boeren. De drooglegging van het Haarlemmermeer in 1852 had een groot voordeel; het tekort aan landbouwgrond in Nederland werd tegemoet gekomen. Daar deed Joost zijn voordeel mee. Zes jaar later verhuisden ze echter weer terug naar Uitwijk in het Land van Heusden en Altena.

Met de noorderzon vertrokken...

In 1887 brak een spannend jaar aan voor de familie Van Herwijnen. Joost had te kampen met meerdere problemen. Als Gereformeerde stapte hij over naar de Nederlands Hervormde Kerk, waarschijnlijk onder invloed van de Doleantie. Daarnaast leed zijn boerenbedrijf vermoedelijk onder de agrarische crisis. Voedselprijzen rezen de pan uit en de mechanisatie was moeilijk bij te houden. In de aanloop naar Kerst liepen de spanningen binnen het gezin hoog op, want kort voor de feestdagen verliet Joost kwaad zijn huis. Zijn gezin zou nooit meer iets van hem horen.

Ook de pers is met stomheid geslagen door het 'stille vertrek' van Joost

Scheiding
In 1900 vroeg Elisabeth de scheiding met haar man aan. In het proces-verbaal geeft ze als reden op dat hij "op vrijdag vóór Kerstmis 1887 zonder wettelijke reden, kwaadwillig de gemeenschappelijke woning (...) heeft verlaten, haar en zijne uit het huwelijk met requestrante gesproten kinderen in hulpbehoevende toestand achterlatende zonder zich verder om hen te bekommeren."

Elisabeth was daarnaast gerechtigd om een echtscheiding aan te vragen omdat het inmiddels meer dan vijf jaar geleden was dat haar echtgenoot de woning had verlaten. De proceskosten van fl. 2,40 waren voor de rekening van Joost, maar wat staat er op de laatste pagina van de dagvaarding? Juist, er staat nog wat op zijn kerfstok...

Deze rekening zal waarschijnlijk nooit betaald zijn...

Geen spoor meer van Joost na 1887. Het is gissen naar de reden waarom hij vertrokken is naar Amerika. Werd de gezinssituatie hem te heet onder de voeten, speelde zijn geloof een rol, of trok de VS met langgerekte landbouwgronden hem aan? Joost mag het weten!

Jacques Lemmink


Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Johannes, waarom slaa de mij?
- 'Ick sal U noijt verlaaten'


De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Het kwaad der burgerlijke echtscheiding

...verklaring niet opnieuw te trouwen...

Niet alle archieven die in onze depots zijn ondergebracht, zijn meteen openbaar. Voor 5 procent geldt - omwille van de privacy van nog levende personen, onevenredige benadeling of andere belangen - een beperking op de openbaarheid. Maar die beperking geldt altijd maar voor een bepaalde periode; zodra die is afgelopen, zijn die stukken in te zien. Ieder jaar komen er op die manier nieuwe archieven "bij". Lees maar mee.

Zo is het nu mogelijk een kijkje te nemen in het parochie-archief van Maria Onbevlekt Ontvangen Oss 1604-1983, bijvoorbeeld in de pastorale richtlijnen over burgerlijke echtscheiding en scheiding van tafel en bed. Daarin treffen we onder meer een verklaring van een gescheiden vrouw waarin zij verklaart dat zij - zolang haar ex-echtgenoot nog leeft - haar echtscheiding nooit zal gebruiken om een ander huwelijk aan te gaan (zie illustratie hierboven).

...de richtlijnen zijn vastomschreven...

Dat klinkt ons nu waarschijnlijk vreemd in de oren. Het Centraal Bureau voor Statistiek liet nog maar kort geleden weten dat het percentage echtscheidingen nog nooit zo hoog was (namelijk 36,2 procent). Van een scheiding meer of minder wordt tegenwoordig niet meer opgekeken. Maar ruim een halve eeuw geleden was dat heel anders. Lees maar eens mee in het boekje met pastorale richtlijnen over scheiden uit 1950.

"De burgerlijke echtscheiding is in strijd met het innerlijke wezen van het huwelijk. Ze dient op de eerste plaats te worden gezien als een maatschappelijk kwaad. De echtscheiding vervormt een instelling die op goddelijk gezag in het leven werd geroepen, tot mensenwerk, dat niet meer aan het door de Schepper gestelde doel beantwoordt. Daarom betekent de burgerlijke echtscheiding uit haar aard een aanslag op de mensheid en voert zij op de duur een volk ten ondergang."

Wil je zelf het hele boekje uit 1950 lezen? Klik dan hier en neem een duik in het Rijke Roomse Leven van begin jaren vijftig. Overigens beschreef Paul Brood de geschiedenis van scheiden in het boek Scheiden doet lijden. Tv-programma Andere Tijden stond afgelopen zondag stil bij scheiden in vroeger tijden, vóór de echtscheidingswet van 1971.

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Een geheimzinnige dreigbrief voor de bakker
- Ondernemend pastoor