Oorlog in Heesch beschreven in dagrapportenboek

Niet alle archieven zijn meteen openbaar. Voor zo'n vijf procent geldt - omwille van privacy van nog levende personen, onevenredige benadeling of andere belangen - een beperking op de openbaarheid. Maar die geldt altijd maar voor een bepaalde periode; zodra die is afgelopen, zijn die stukken in te zien. Ieder jaar komen er op die manier nieuwe archieven "bij". Sommige van deze stukken brengen we deze maand voor 't voetlicht. Zoals het dagrapportenboek van veldwachter Belterman uit Heesch...

Wie kent veldwachter Bromsnor uit de tv-serie Swiebertje niet? Zijn naam was niet zo maar gekozen. Een veldwachter van een klein plattelandsdorp als Heesch moest als bewaker van de openbare orde ook enig gezag uitstralen. In 2016 wordt zijn dagrapportenboek van 1940 openbaar. Wat merk je hierin tussen surveillances van de Rijksweg, toezicht op sluiting cafés, diefstallen en aanhoudingen in, van het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog? De 34-jarige veldwachter J.B. Belterman noteert...

Inval Duitse troepen op 10 mei 1940

Vrijdag 10 mei 1940 te 4.15 uur

Geconstateerd, dat een groot aantal vliegtuigen over deze gemeente vlogen en met mitrailleurs en afweergeschut werd geschoten.
Onmiddellijk luitenant-kolonel Ribbius, die in mijn woning was ingekwartierd, met een en ander in kennis gesteld.
Aangezien door de radio werd bekend gemaakt dat Duitsche troepen onze grenzen hadden overschreden, mij bij den Burgemeester gemeld en aan alle cafehouders de bekendmaking betreffende alcoholische dranken van den O. v. L. en Z. (Overste van Land en Zee) bekend gemaakt en aangezegd hieraan gevolg te geven.
Toezicht op het verkeer in verband met het verplaatsen van troepen.

Vliegtuigbom in Heesch ontploft op 10 juni 1940 

Op maandag 10 juni 1940 rapporteert de veldwachter dat er in de nacht van zondag op maandag een vliegtuigbom is gevallen in Heesch. Hier leest u wat voor impact dat had op de autoriteiten en de bevolking.

Maandag 10 juni 1940 te 2.45 uur

Meldt Antonius van der Stappen, oud 40 jaar, landbouwer, wonende te Heesch, Hoogen B 64, belast met nachtwake in verband met bescherming tegen luchtaanvallen, in opdracht van den Burgemeester, dat binnen de gemeente Heesch een vliegtuigbom is gevallen en naast de woning van de weduwe Broeksteeg B 127 is ontploft.
Onmiddellijk ter plaatse gegaan en was den Burgemeester reeds aanwezig, bleek, dat naast de woning een gat was geslagen van circa 3,50 meter diepte en een middellijn van circa 8 meter. Het huis was aan de Noordzijde geheel ingestort, terwijl alle binnenmuren gescheurd waren. 
Persoonlijke ongelukken hadden niet plaats gehad. 
Daar omwonenden van meening waren, dat nog een tweede bom was gevallen, die niet tot exploisie was gekomen, is door ons het terrein afgezocht en heb ik aan onbezoldigd-gemeenteveldwachter W. van Rosmalen met de bewaking belast. Een staat ter regeling van de diensten voor de bewaking is door mij opgemaakt en aan de onbezoldigde gemeenteveldwachters uitgereikt.
De rijksveldwachter was even ter plaatse en verklaarde er rapport van te zullen maken en is daarop heengegaan. 
Te  9.00 uur Afzetting bij bominslag gecontroleerd en den onbezoldigd Gemeenteveldwachter Sesink instructies voor de veiligheid der nieuwsgierige bezoekers gegeven en last gegeven dat niemand onbevoegd het huis mocht betreden (tot 11.30 uur).
Te 12.00 uur In verband met groot toeloop van schoolkinderen bij bominslag aldaar toezicht gehouden en kinderen op afstand doen gaan (tot 13.45 uur).
Te 14.00 uur De onbezoldigde gemeenteveldwachters J.A. Smits en Joh. Van Oort, aangezegd welke uren zij de bewaking hadden (tot 16.15 uur).
Te 20.00 uur Verzoekt Antonius Beem, als hoofd van de opruimings- en herstellingsdienst van de luchtbescherming te Heesch, in opdracht van den Burgemeester mee naar de woning van de weduwe Broeksteeg te gaan en aan te wijzen welke muren omvergehaald dienden te worden om instorting te voorkomen. Aan verzoek voldaan en aanwezig gebleven bij omhaling der muren (tot 23.30 uur).
Waarvan door mij op afgelegden ambtseed is opgemaakt en geteekend dit rapport, J.B. Belterman, veldwachter der gemeente Heesch

In het archief van het gemeentebestuur van Heesch bevindt zich nog een politierapport van 29 juni 1940 van deze gemeenteveldwachter met de getuigenverklaring van Johannes Broeksteeg, de 48-jarige zoon van de weduwe Petrus Broeksteeg. Uit dit rapport weten we dat wijk B 127 in ‘de Velft’ lag. Hieronder ziet u fragmenten uit de rapporten:

Nog geen jaar later overleed Wilhelmina Verheijen, al 40 jaar weduwe Petrus Broeksteeg, op 30 april 1941 in Heesch in de leeftijd van 78 jaar..

Geschreven door:
Annemarie van Geloven

Vind je dit leuk? Lees dan ook:
- Bij de brandweer
- Paniek op de Zeedijk van Oijen

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Van illegale vioolspeler tot handtastelijke insluiper

Niet alle archieven die in onze depots zijn ondergebracht, zijn meteen openbaar. Voor 5 procent geldt - omwille van de privacy van nog levende personen, onevenredige benadeling of andere belangen - een beperking op de openbaarheid. Maar die beperking geldt altijd maar voor een bepaalde periode; zodra die is afgelopen, zijn die stukken in te zien. Ieder jaar komen er op die manier nieuwe archieven "bij". Lees maar mee.

In dit dagrapportenboek van de gemeentepolitie van Oss uit de periode 13-09-1937 t/m 11-09-1938 veel fietsendiefstallen, fietsen zonder achterlicht of bel, over het trottoir rijden, geen richting aangeven. Maar ook bekeuringen wegens openbare dronkenschap en geluidsoverlast, melding van brand, overlast en andere zaken. Opvallend is de bekeuring op 10 juni 1938 van  vier mannen uit Nijmegen die Volk en Vaderland van de NSB bij zich droegen: de ‘couranten’ werden in beslag genomen. We slaan het Dagrapportenboek open, meer de verhalen tegemoet...

...klik erop voor vergroting...

We beginnen op 25 augustus 1938. Een gevarieerd dagje voor de gemeentepolitie Oss. Want zo stuiten ze op een muzikant uit Herpen die 'vijool' speelt op de Driek van Erpstraat in Oss. Maar Wilhelmus Bloemers heeft daar geen vergunning voor en gaat op de bon. 

Niet veel later gebeurt er iets heel anders. Op het oog is er niets opzienbarends aan de hand: er worden drie varkens afgeleverd bij Zwanenberg door 'Stranders te Rossum en zijn bekende chauffeur'. Maar nadat de dieren zijn geslacht, 'bleek dat een dezer dieren vermoedelijk lijdende was aan de varkenspest.' Dat wordt gemeld aan de politie die dat nader gaat onderzoeken.

Een paar dagen later komt Johannes van Ballegooij naar het politiebureau. Hij komt aangifte doen want er heeft zich iets vervelends voorgevallen. Die nacht is tussen 12 en 0.30 uur een man zijn huis binnengedrongen - via het wc-raampje - en naar de slaapkamer van de 23-jarige blinde dochter gegaan. "En terwijl deze lag te slapen, met zijn handen onder de dekens geweest." In de kantlijn staat een omschrijving (door de vader?) van de dader: een grijze pet en zwart-wit gestreepte broek. Bij zijn vlucht hield hij de revers van zijn jas voor zijn gezicht. En opmerkelijk: zonder schoenen of klompen. "Althans, ze konden hem niet horen loopen." 

...klik erop voor vergroting...

Vind je dit interessant? Lees dan ook: 
- Crimineel of niet?
- Bommelding in St. Tunnis

"Welke is de reden van uw ontslag?"

Niet alle archieven die in onze depots zijn ondergebracht, zijn meteen openbaar. Voor 5 procent geldt - omwille van de privacy van nog levende personen, onevenredige benadeling of andere belangen - een beperking op de openbaarheid. Maar die beperking geldt altijd maar voor een bepaalde periode; zodra die is afgelopen, zijn die stukken in te zien. Ieder jaar komen er op die manier nieuwe archieven "bij". Lees maar mee.

Ondanks dat het herstel van de crisis is ingezet, blijft het werkloosheidscijfer in 2014 nog steeds hoog. In de beruchte crisisjaren in de jaren 1930 van de vorige eeuw lag het werkloosheidspercentage nog een stuk hoger dan heden ten dage. Het antwoord daarop was tewerkstelling via de werkverschaffing. Op deze wijze werden grote projecten uitgevoerd.

...uitsnede uit de steunverlening...

Ook in onze contreien. Neem nou Peter Markus uit Dinther. Een getrouwd man met vier kinderen. Zijn laatst verdiende loon als los strodekker bedroeg begin 1933 ca 15 gulden per week. Sinds die tijd was hij werkloos geraakt wegens  slapte in deze sector.  Net als tegenwoordig  was het toen voor een 48-jarige moeilijk om weer werk te vinden. Als steunbedrag kreeg hij in 1935 ca 12 gulden per week. Hij werd door de gemeente doorlopend in de werkverschaffing geplaatst. Voor het krijgen van steun moest een tegenprestatie geleverd worden in de vorm van ongeschoolde handenarbeid. De N.V. Grontmij Grondverbetering- en Ontginningsmaatschappij te Zwolle was belast met de uitvoering. De gemiddelde werkdag bedroeg 8,5 uur; ook op zaterdag werd er een halve dag gewerkt.

Volgens de wekelijkse betaalrollen van de Grontmij in Dinther heeft Peter Markus gedurende 1936-1938 meegewerkt aan het bosspitten, de ontwatering van Dintherse gronden en de verharding van de weg naar Loosbroek. Op deze betaalrol van 11-16 oktober 1937 verdiende hij met inhouding van 11 cent ziektewet een weekloon van  9 gulden en 42 cent.

                    

...de betaalrol...

Vind je dit interessant? Lees dan ook:

- Werkverschaffing

- Werk aan de weg

                                                               

Het kwaad der burgerlijke echtscheiding

...verklaring niet opnieuw te trouwen...

Niet alle archieven die in onze depots zijn ondergebracht, zijn meteen openbaar. Voor 5 procent geldt - omwille van de privacy van nog levende personen, onevenredige benadeling of andere belangen - een beperking op de openbaarheid. Maar die beperking geldt altijd maar voor een bepaalde periode; zodra die is afgelopen, zijn die stukken in te zien. Ieder jaar komen er op die manier nieuwe archieven "bij". Lees maar mee.

Zo is het nu mogelijk een kijkje te nemen in het parochie-archief van Maria Onbevlekt Ontvangen Oss 1604-1983, bijvoorbeeld in de pastorale richtlijnen over burgerlijke echtscheiding en scheiding van tafel en bed. Daarin treffen we onder meer een verklaring van een gescheiden vrouw waarin zij verklaart dat zij - zolang haar ex-echtgenoot nog leeft - haar echtscheiding nooit zal gebruiken om een ander huwelijk aan te gaan (zie illustratie hierboven).

...de richtlijnen zijn vastomschreven...

Dat klinkt ons nu waarschijnlijk vreemd in de oren. Het Centraal Bureau voor Statistiek liet nog maar kort geleden weten dat het percentage echtscheidingen nog nooit zo hoog was (namelijk 36,2 procent). Van een scheiding meer of minder wordt tegenwoordig niet meer opgekeken. Maar ruim een halve eeuw geleden was dat heel anders. Lees maar eens mee in het boekje met pastorale richtlijnen over scheiden uit 1950.

"De burgerlijke echtscheiding is in strijd met het innerlijke wezen van het huwelijk. Ze dient op de eerste plaats te worden gezien als een maatschappelijk kwaad. De echtscheiding vervormt een instelling die op goddelijk gezag in het leven werd geroepen, tot mensenwerk, dat niet meer aan het door de Schepper gestelde doel beantwoordt. Daarom betekent de burgerlijke echtscheiding uit haar aard een aanslag op de mensheid en voert zij op de duur een volk ten ondergang."

Wil je zelf het hele boekje uit 1950 lezen? Klik dan hier en neem een duik in het Rijke Roomse Leven van begin jaren vijftig. Overigens beschreef Paul Brood de geschiedenis van scheiden in het boek Scheiden doet lijden. Tv-programma Andere Tijden stond afgelopen zondag stil bij scheiden in vroeger tijden, vóór de echtscheidingswet van 1971.

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Een geheimzinnige dreigbrief voor de bakker
- Ondernemend pastoor

"Het heele konijn komt mij verdacht voor"

...uit het proces-verbaal, Vught 1937...

Achteraf gezien, ja achteraf gezien was het misschien wel een beetje raar konijn. Een deel van de achterpoten ontbrak bijvoorbeeld. En die verkoper was nu ook niet het toonbeeld van betrouwbaarheid. Toch ging Lambertus Sidler die zaterdag 13 november in 1937 ervan uit dat hij een tam konijn kocht van Drieske Bergman. Maar in feite kocht hij letterlijk een kat in de zak.

In het proces-verbaal van de gemeentepolitie Vught (sinds 1 januari openbaar) is het nauwkeurig opgetekend. "Daar mijn vrouw en ik wel zin hadden in een konijn, kocht ik van Bergman het kleinste konijn en betaalde hem hiervoor één gulden tien. Voor dat ik van Bergman kocht, vroeg mijn vrouw nog aan hem waarom een stuk van een der achterpooten van het konijn was en of het zeker goed was, waarop Bergman antwoordde: "Nou en of ze goed zijn. Die achterpoot, nou ja dat is meer geklemd."

...over 'versche en smakelijke' konijnen...

De vrouw van Sidler maakte het konijn klaar en het echtpaar ging aan tafel. Eerst zeggen ze niets tegen elkaar maar dan geven ze beide toe dat het konijn eigenlijk helemaal niet smaakt. "Onder het eten vond ik dat het zeer taai was en ook zag ik dat mijn vrouw niet met smaak at. Achteraf beschouwd komt mij het heele konijn verdacht voor en ik vermoed thans, te oordelen aan de voorpooten en aan de kop van het beest dat het een kat of iets anders is."

Sidler haalt daarom de restanten uit de vuilnisbak en de ingeschakelde dierenarts Plankeel beaamt dat het echtpaar die dag kat heeft gegeten. Drieske verkocht na een "konijn" aan de Sidlers ook nog een "konijn" aan Antoinetta van de Kieboom. Die verkocht hij zonder kop. Desgevraagd vertelt Antoinetta: "Ik vertrouwde Bergman niet omdat het een konijn was zonder kop en omdat ik hem ken en zei hem: "Je wilt me toch zeker geen kat verkoopen?" waarop hij antwoordde: "Ge krijgt 25 gulden van me als ge mij iemand brengt die bewijst dat ik ooit een kat geslacht heb." Antoinetta gaat overstag en eet het gedierte (onduidelijk is of zij het ook niet lekker vond).

Driekse blijkt bij het opmaken van het proces-verbaal te lijden aan wat hiaten in zijn geheugen. Dat er is gevraagd waarom een deel van de achterpoten van één van de konijnen ontbrak, weet hij niet. Ook het aantal konijnen dat hij heeft gevangen, is hem niet bij gebleven. Wel weet hij waarom hij van één van de dieren de kop heeft afgehaald. "Dit deed ik omdat dit dier zieke ooren had." En: "Ik ontken pertinent bij Sidler een kat in plaats van een konijn te hebben verkocht.  De kop welke u mij toont, ken ik niet. Meer kan ik niet verklaren."

Wil je meer weten? Er zijn dit jaar weer veel stukken openbaar geworden. Duik in ons archief!

Over Vondel en faillissementen

...van het dossier uit het archief van de Arrondissementsbank Den Bosch... 

De Remmington schrijfmachine was - met een waarde van 55 gulden - het duurste apparaat dat te vinden was in de NV Gomarus Sigarenfabrieken, v/h Norbert van Reuth in Eindhoven. Het bedrijf ging failliet in 1938 en daarom werd een lijst opgemaakt van de inventaris van de fabriek. De inventarislijst geeft een aardige inkijk in de bedrijfsvoering. Vanaf dit jaar zijn deze stukken openbaar.

Het feit dat er honderd zitplaatsen waren, zegt iets over het arbeidsproces in de fabriek van Norbert van Reuth. Met verder 'drie oude stoelen' - à 75 cent - en een 'bruin geverfd bureautje' - met een geschatte waarde van 4 gulden 50 probeer je je een beeld te vormen hoe Van Reuth zijn bedrijf heeft gerund.

Ten eerste is de keuze voor de naam van het bedrijf opvallend: Gomarus, bekend als voorman van de contraremonstranten. De link naar sigaren is niet direct duidelijk. Maar Van Reuth stond bekend om zijn liefde voor de literatuur. Volgens overlevering ging hij lezend naar zijn werk en kwam hij na de middagpauze weer lezend terug. Hij publiceerde over Vondel in de nieuwe reeks van de Dietsche Warande. Vondel en Gomarus waren tijdgenoten in de gouden eeuw. Zou dat het aanleiding zijn geweest om de fabriek hiernaar te noemen? We weten het niet. Wel is na te gaan hoe de fabrieken van Gomarus eruit hebben gezien want dat vinden we op deze site van Ouw Woensel.

...van de inventarislijst...

Verder zien we op de inventarislijst van Van Reuth dat een 'electrische klok' twee gulden waard is en het kacheltje met kolenkit zeven gulden. Alles bijelkaar komt deurwaarder Gerardus van Hoorn uit op een bedrag van 1626 gulden en 70 cent. Daarna wordt het bedrijf opgeheven 'door insolventie na faillissement'. Einde van de exploitatie van een sigarenfabriek 'met al hetgeen daartoe in den ruimsten zin behoort'.

Meer weten? In het archief van de Arrondissmentsrechtbank Den Bosch valt veel meer te ontdekken, ook over faillissementen van bijvoorbeeld de Stoomschoenenfabriek Van Schijndel te Waalwijk, Germania Schoenencentrale te Den Bosch en fabriek Hollandsche Stoel en Meubelindustrie in Oirschot. Maar ook Vereniging de Katholieke Kring uit Den Bosch, Coop. Vereniging de Unie van verzekerden ter behartiging hunner belangen bij verzekeraars te Den Bosch, Maatschappij tot exploitatie Radiocentrale St. Jan te Den Bosch gingen in 1938 over de kop. Tussen de stukken vinden we overigens ook één bank die zijn hoofd niet boven water wist te houden; die van Leon Hartog, bankier in Waalwijk. Failliet door frauduleus gedrag.