Ondergedoken ambtenaar van burgerlijke stand

...de kanttekening die vermeldt dat de betreffende ambtenaar is ondergedoken...

Boekenkasten zijn er over vol geschreven; over de Duitse bezetting en de ingrijpende gevolgen van de Tweede Wereldoorlog. Maar vaak zijn het juist die paar regels in de marge die geschiedenis tot leven roepen en opeens heel dichtbij brengen. Zoals die ene kanttekening uit het archief van Vierlingsbeek.

"Hé, dat is opmerkelijk; van augustus '44 tot september '44 worden alle geboorteaktes opeens opgetekend door de Opperwachtmeester van de rijkspolitie", constateert collega Harry van het BHIC. Totdat op één van die pagina's duidelijk wordt waarom dat gebeurt. De ambtenaar van de burgerlijke stand blijkt te zijn ondergedoken. De opperwachtmeester - aanwezig 'ter bezoeking van de gemeente' - besluit de geboorten op te tekenen. Na de bevrijding wordt het alsnog door een 'bevoegd ambtenaar' in de juiste boeken bijgeschreven.

In september 1944 ligt Vierlingsbeek in de frontlinie van de slag om Overloon. Het dorp krijgt het zwaar te verduren. Inwoners moeten hun huizen verlaten en het dorp wordt grotendeels in de as gelegd. Het kasteel De Hattert wordt met de grond gelijk gemaakt en ook de kerk wordt verwoest, samen met bijna een derde van alle woningen.

...geen huwelijksafkondigingen meer uit 1944...

Het is opmerkelijk dat de Vierlingsbeekse archiefbescheiden de oorlog hebben overleefd. Dankzij het doortastend optreden van enkele ambtenaren kon het meeste worden gered. Wel getuigt de desolate toestand van sommige dossiers, aangetast door vocht en granaatscherven, nog van het oorlogsverleden. Ook kon nog net worden voorkomen dat iemand de hele boel opstookte. Desalniettemin is het archief deze oorlogstijd niet zonder kleerscheuren door gekomen. Op geen enkele manier te vergelijken met al het persoonlijke leed maar ook papier draagt al die decennia nadien de littekens van die tijd met zich mee.

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- De slag om Overloon
- De verwoesting van Vierlingsbeek

Speciale kelder voor je overleden dochter

Luister naar het verhaal van de koopakte

...uit de koopakte uit 1842...

"Het zal de aankooper, ongeacht het tijdstip der aanvaarding, vrijstaan dadelijk eenen kelder te dag bouwen." Het is maar een zinnetje uit een koopakte uit 1842. Maar als je goed luistert, vertelt het archief een speciaal verhaal. Over een jonge kunstenares die op jeugdige leeftijd overlijdt en wordt bijgezet in de tuin van haar ouders. In een speciale grafkelder.

Het verhaal gaat over Rosalia Ries, een jongedame die al op achttienjarige leeftijd exposeert in Den Haag. Haar bemiddelde ouders steunen haar in alles. Totdat zij een borstziekte krijgt, vermoedelijk tuberculose. Om te herstellen, reist zij af naar Italië om daar te herstellen. Het mag niet zo zijn. Op 15 december overlijdt Rosalia Ries op 24 jarige leeftijd in het Franse Montpellier. Haar ouders zijn ontroostbaar.

...begin van de koopakte...

Het leven van Rosalia heeft een bijzondere start. Zij wordt geboren op 19 november 1817 in Amsterdam maar haar ouders trouwen pas veertien jaar later. In de huwelijksakte geven beiden aan dat Rosalia in hun relatie is verwekt en erkennen haar als haar natuurlijke dochter. Pas dan krijgt Rosalia de achternaam van haar vader, Ries.

Rosalia woont bij haar ouders en krijgt alle ruimte om haar creatieve kanten te ontwikkelen. Vanwege haar broze gezondheid verhuist de familie vanuit Amsterdam naar Roermond. Vanuit Limburg gaat de reis naar Italie die dus jammerlijk strandt in Frankrijk. De reis terug naar Nederland neemt weken in beslag. Vermoedelijk zijn de ouders van Rosalia in mei 1842 weer terug. Daar valt hun oog op een buitenplaats - met enkele huizen, tuinen en bouwlanden - in Sambeek die te koop staat. Voor 2500 gulden koopt vader Ries het terrein, een aanzienlijk bedrag.

Terug naar het archief van de notarissen van Boxmeer, naar notaris August van de Mortel. Hij legt op 30 juni 1842 de overdracht vast. Daarin staat ook de opmerkelijke bepaling over de kelder, bedoeld als grafkelder waarin Rosalia kon worden bijgezet. Toen dat eenmaal was gebeurd, veranderden haar ouders de naam van de buitenplaats in Rosalia's Rust.

Een intrigerend begin van een nog veel opmerkelijker verhaal want uiteindelijk zal op het landgoed het Catharinaklooster worden gebouwd, zo staat te lezen in 't Duvelsklokske, een uitgave van Stichting Sambeeks Heem. René Klaassen schreef het 32 pagina's tellende tijdschrift vol, uitsluitend over de ontwikkelingen van buitenplaats en landgoed Rosalia's Rust. Tot aan de sloopvergunning van het klooster, dat geheel in lijn van deze bijzondere ontwikkelingen, er nog steeds staat.

Meer weten? 't Duvelsklökske is in te zien op de studiezaal in Grave.

Kobus van der Slossen en het pact met de duivel

...uit Schepenbank Land van Ravenstein over Jacobus van der Slossen...

In het kader naar "Luister naar het verhaal" houden we een processtuk tegen het licht. Over een boef maar geen gewone. Soms sloeg hij genadeloos toe, soms toonde hij zich opmerkelijk mild. Kobus van der Slossen was hoofdman van een bende die in de zeventiende eeuw het Land van Ravenstein onveilig maakte. Dat het lang duurde voordat Van der Slossen werd gepakt, verbaasde niemand: Kobus had een pact met de duivel gesloten.

...de befaamde swartmakers...

De Zwarte Bende werden ze wel genoemd omdat ze hun gezicht met roet zwart maakten voordat ze op rooftocht gingen. Midden in de nacht liet de bende een karrenwiel tegen de voordeur van rijke boeren aan knallen, om vervolgens in huis toe te slaan. Kobus en zijn mannen waren dan ook beducht in deze contreien.

Maar er is ook het verhaal over de oude weduwe die geldzorgen had en waarbij Kobus als voorbijganger had aangeklopt. Hij had er onderdak gekregen, hoorde van haar geldzorgen en kwam later bij haar terug om het juiste bedrag af te leveren. Had hij dan toch het hart op de juiste plek?

Menigeen die slachtoffer werd van het geweld van Kobus en zijn mannen zou dat met kracht hebben ontkend. Bovendien bleef het verhaal over het mysterieuze pact met duivel rondwaren. Juist daardoor had Kobus toverkracht gekregen zodat hij kon ontsnappen in de bossen van Slabroek. Voor de ogen van gendarmen sprong Kobus in een ven en veranderde in een bos biezen. Door zijn sprong en transformatie “brobbelde” het water nog na. De plek heet nog altijd Brobbelbies.


Pact of niet, uiteindelijk werd Kobus gepakt en terechtgesteld. Op de markt van Ravenstein werd hij geradbraakt en opgehangen. Vlak voordat dat gebeurde, gaf hij het toegestroomde publiek twee adviezen mee: stuur je kinderen nooit zonder een cent naar een markt of kermis (“want zo heb ik het stelen geleerd”). En: heb een hond. (“De honden hebben me ’s nachts vaak verjaagd”).

Meer weten? Op de studiezaal in Grave staat "Zwartmakerij in het Land van Ravenstein, De geschiedenis van Jacobus van der Schlossen" van Reggie Naus. Veel informatie uit deze blog komt uit het boek.

Ssst! Luister naar 't verhaal van 't archief...

Kilometers en kilometers aan archiefdozen heeft het BHIC in haar depots staan. In al die dozen zitten meerdere archiefstukken; ieder stuk vertelt z'n eigen verhaal. Zo nu en dan staan we stil bij zo'n stuk en leggen ons oor te luister. Wat is het verhaal van deze akte van adoptie?

...een deel uit de akte van adoptie...

Joachimus George Le Sage ten Broek, 63 jaar, oud notaris in Grave gehuwd met Wilhelmina van Lil, zonder beroep in Grave heeft uit hoofde van vriendschap aan Josue Witz meerderjarige zoon van Frederik Witz in leven bierbrouwer in Mulhausen, Frankrijk overleden 27 november 1818 en Elisabeth Friess overleden Mulhausen 5 mei 1815 aan Josue gedurende de zes jaar van zijn minderjarigheid onafgebroken bijstand en ondersteuning gegeven en adopteert hem nu. Zijn vrouw en de geadopteerde geven er blijk van het hier mee eens te zijn. 

Opgemaakt in Grave op 26 september 1838, zo lezen we. Echt wereldschokkend is het niet. Een jongeman wordt geadopteerd door een kinderloze notaris en zijn vrouw. Maar waarom? De oud-notaris is Joachim Le Sage ten Broek. Schrijver, journalist, historicus én bevlogen strijder tegen de achterstelling van katholieken. Door zijn achtergrond weten we meer over de reden tot adoptie.

Le Sage heeft in Loosduinen een kindergesticht. In 1826 komt daar de elfjarige Josué Witz. De jongen valt op door zijn intelligentie en krijgt daarom les van Le Sage zelf. Omdat Le Sage lijdt aan een ernstige oogziekte laat hij Witz steeds vaker zijn lectuur voorlezen en dicteert zijn artikelen en correspondentie. Josué zou Le Sage ten Broeks trouwste medewerker worden.

...ondertekening van de adoptieakte; het bibberige handschrift van Le Sage verraadt zijn oogziekte...

In 1840 gaat een grote wens van Le Sage ten Broek in vervulling. Op loopafstand van zijn woonhuis in de Bagijnenestraat komt een drukkerij. Witz wordt de bedrijfsleider. Sindsdien staat op zijn tijdschriften vermeld dat zij gedrukt zijn 'ter drukkerij van Josué Witz'. Als Le Sage in 1847 plots overlijdt, is dat een zware slag voor Witz. Hij wist al wel dat Le Sage een jaar tevoren zijn eigen bidprentje gemaakt.

Witz meldt de dood van Le Sage ten Broeks dood in de tijdschriften 'Godsdienstvriend' en de 'Catholyke Nederlandsche Stemmen'. 'Le Sage is niet meer', schrijft hij aangedaan, waarna hij een bewogen opsomming geeft van de vele verdiensten en deugden van zijn pleegvader: 'hij bleef op het slagveld temidden van den strijd; hij viel, om het zoo uit te drukken, met de wapens in de vuist.'