Cynisme, geldzucht en 'n hooivork in de borstkas

...blader ook nu zelf door deze oude kranten via www.bhic.nl/kranten...

Het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) heeft de drie oudste regionale kranten uit het Land van Cuijk gedigitaliseerd. Ze zijn nu online doorzoekbaar via www.bhic.nl/kranten. Het gaat om de Graafsche Courant (1852 - 1945), de Echo (1881 - 1945) en het Boxmeers Weekblad (1868 - 1945). Met deze krantencollectie kun je thuis bladeren door bijna honderd jaar oude kranten. En dat levert massa's intrigerende verhalen op. Wat te denken van de controleur die tijdens zijn werk in Cuijk wordt gedood? 

Bladerend door de Echo van 10 september 1943 stuiten we op het artikel met de kop "Afschuwelijke doodslag te Cuyk". Wat blijkt? Controleur P. Hendriks constateerde dat op het erf van Van den Berg aan de Hagelkruis al veel garven (korenschoven) waren gestroopt. De dorschmachien werd daarom stopgezet om deze kwestie nader te onderzoeken. "Wim van den Berg wierp toen vanaf de balken een hooivork naar den controleur P. Hendriks, die in de borst werd getroffen en ter plaatse spoedig overleed."

Hendriks had namelijk in de gaten dat er niet volgens de regels werd gewerkt. En hij bleek gelijk te hebben, maar hij moest dat met zijn leven bekopen. Later constateerden acht controleurs "grove zwarte handelspractijken tegen woekerprijzen" op de boerderij. Er werden heel spullen in beslag genomen, variërend van een spinnewiel tot een partij broeken. "Alles bijeen een aardige winkelvoorraad voor dezen tijd!"  

Over de beweegredenen van de dader(s) is de journalist duidelijk: "Onverzadigbare zucht naar geld hebben hier een mentaliteit en cynisme gekweekt die elk gevoel van liefde tot den evenmensch doodden en het respect voor een anders rechten en leven verstikken." Behalve Wim werden ook zijn broers Jan en Antoon in verzekering gesteld. "Van arrestatie van den vader der verdachten werd op medisch advies afgezien."

"De Overheid heeft niet geschroomd om hier onmiddellijk met harde hand in te grijpen: het geheele bedrijf met inbegrip van vee en inventaris is verbeurd verklaard en de familie die den eerenaam van boer te schande maakte, zal eerlang wel plaats moeten maken voor een ander boerengezin", noteert de journalist die ook meldt dat het heele drama groote verontwaardiging in Cuyk heeft verwekt. "En een diep meegevoel met den humanen ambtenaar die in dienst van zijn plicht werd neergeveld als een dier."

Marilou Nillesen

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Moorden en martelingen in Breda
- Moord in de zuivelfabriek

Over de “narigheid die de tijd meebrengt”

...detail uit de briefjes van huisarts Mehler...

Het zijn kleine briefjes, bijna niet meer dan kattebelletjes maar de inhoud is indrukwekkend. Huisarts Mehler uit Maassluis zit tijdens de Tweede Wereldoorlog een tijd lang gevangen in Beekvliet en geeft met zijn briefjes een inkijkje in het leven daar.

In het kleinseminarie Beekvliet in Sint- Michielsgestel wordt op 4 mei 1942 kamp Sint-Michielsgestel geopend. De eerste bewoners zijn 460 toonaangevende Nederlanders, waaronder politici, burgemeesters, hoogleraren, geestelijken, advocaten, schrijvers en musici. Tot eind 1944 worden honderden notabele Nederlanders als gijzelaar vastgehouden. Hoewel het regime niet enorm zwaar is, is er de constante dreiging gefusilleerd te worden, als vergelding voor verzetsacties. Dreiging die ook enkele keren bewaarheid wordt

De gijzelaars komen uit het hele land, ook uit Maassluis. Onder hen bevinden zich A. Wagner (vader van de latere president-directeur van Shell), burgemeester P.A. Schwartz, directeur gemeentewerken ir. J. van den Akker, commissaris loodswezen H.J. Hoogen Stoevenbeld, B. G. Kreiter, B.J. van Garderen en huisarts L.J.W. Mehler. Van Henk Don ontvingen wij afdrukken van bedankbriefjes van deze huisarts Mehler.

..." Gelukkig is de stemming goed"...

De ouders van Henk Don – Piet en Lena Don - bestieren in die jaren samen een bakkerij op de Hoogstraat 2 in Maassluis. Ze hebben te doen met de zeer geziene huisarts en verrassen hem met lekkernijen. In de bedankbriefjes schemert ook de betrokkenheid van de huisarts met het gezin Don door. Zoals in het briefje van 30 oktober 1943. Mehler meldt dat het echtpaar Don dat de “speculaasjes, biscuitjes, koekjes, appelen en het prachtige wittebrood” allemaal buitengewoon lekker heeft gesmaakt.

Maar het briefje blijkt ook heel wrang: Mehler meldt dat hij als meer dan vijf maanden weg is uit Maassluis “zodat Uw beide dochters wel een heel stuk groter zullen zijn geworden”. Hij vervolgt: “Zoals U wellicht gehoord heeft, werden hier Donderdag 51 gijzelaars ontslagen maar het zal U bekend zijn dat de 3 Maassluizers zijn gebleven. Gelukkig is de stemming goed bij alle kampgenoten, zonder uitzondering.”

Ruim een maand later – op 8 december 1943 - schrijft hij opnieuw aan het echtpaar om te danken voor de “St. Nicolaas-verrassing”. Mehler schrijft dat hij hoopt dat de familie “niet al te zeer geplaagd zult worden door al die narigheid die de tijd meebrengt.” Hij sluit af met: “We zullen hopen dat aan alles spoedig een einde zal komen.” Na de oorlog verlaat Mehler Maasluis om ergens anders zijn praktijk voort te zetten. Inwoners van Maassluis houden een inzamelingsactie en schenken hem – ondanks de moeilijke na-oorlogse jaren - een groot cadeau.

Henk Don stuurde ook foto’s van de bibliotheek van Beekvliet, gemaakt nadat het kamp werd gesloten. Stille getuigen van een aangrijpende periode.

Marilou Nillesen

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Beekvliet
- Vijf dingen die je moet weten over de bevrijding van Sint-Michielsgestel

Annemarie kiest: propaganda-affiche #stukvanhetjaar

...de favoriet van Annemarie...

Tijdens de Maand van de Geschiedenis - in oktober a.s. - vindt de landelijke online verkiezing Stuk van het Jaar plaats. Natuurlijk doet ook het BHIC hieraan mee! Verschillende BHIC-medewerkers hebben hun favoriete stuk uitgezocht. Vanaf 1 juli a.s. kun je je stem uitbrengen op: www.bhic.nl/stukvanhetjaar. Op ons blog presenteren de BHIC-medewerkers de komende weken hun favorieten en nu is het de beurt aan Annemarie.

Het is al weer vijftien jaar geleden dat ik – al bladerend door de affiches van de Tweede Wereldoorlog van de gemeente Sint-Michielsgestel – geboeid raakte door dit propaganda-affiche van de Nationale Jeugdstorm uit oktober 1943.

Als ouder van een opgroeiende puber in die tijd, spreekt zo’n titel OUDERS WAT KIEST U? meteen tot de verbeelding. Maar wat een indoctrinatie sprak uit dit geraffineerde gebruik van beeld en tekst. Niet de jongeren zelf worden aangesproken, maar er wordt een appèl gedaan op de verantwoordelijkheid van ouders om de juiste keuze te maken. 

...of klik hier als je het affiche verder wil vergroten...

Dat het begeleiden van jongeren naar volwassenheid soms een moeizaam proces is, wist zelfs de oude Socrates al. Maar het lidmaatschap van de Nationale Jeugdstorm werd als de enige heilzame weg voorgeschoteld om jongeren van ‘baldadigheid’ en ‘leeghoofdigheid’ af te houden, alsof er geen alternatieven waren. Vooral NSB-ouders zal dat in die tijd hebben aangesproken. Het ledenaantal van de Jeugdstorm moet tijdens de bezetting gevarieerd hebben van 12.000-16.000 leden. Maar we moeten niet vergeten dat verreweg de meeste jongeren tussen de 10 en 17 in Nederland niet in uniformen van de Jeugdstorm paradeerden …

 

Deze archiefschat is zeker niet uniek, maar blijft wel boeiend. Het herinnert ons er aan dat propaganda vanuit ‘onderbuik gevoelens’ – om een meer moderne term te gebruiken - van alle tijden is. Maar dat geldt ook voor ‘baldadigheid’ en ‘leeghoofdigheid’!

 

Hier de tekst van dit propanda-affiche:

 

Ziet ge Uw zoon niet liever hier bij staan, flink en zelfbewust …..  dan dat hij met zijn ziel onder den arm rondhangt

Moet een jong meisje door gebrek aan lichaamsoefening stijf en harkerig worden …..  Of moet zij door spel en sport in haar vrijen tijd dit gemis opheffen en gezond en lenig blijven

Zoo’n spel is juist iets voor Uw jongen, dat is toch heel wat beter ….. dan dat hij uit verveling tot baldadigheden komt

Vindt U het prettig als Uw dochter alleen maar aandacht heeft voor haar lippenstift …. Of ziet U liever, dat zij haar handen op deze manier gebruikt?

Gezonde lichaamsoefeningen in de frissche lucht – dat is een zegen voor Uw jongen .. of meent U dat dit spel gezonder is?

Zou Uw dochter in een dergelijke omgeving opgroeien tot een gezonde vrouw en moeder …. Of zou zij flinker en degelijker worden, als zij ook voor dit werk niet terugschrikt? 

 

Annemarie van Geloven
Medewerkster studiezaal BHIC, locatie ‘s-Hertogenbosch 

Vind je dit interessant? Lees dan ook: 

- Lisette kiest: een Graafs juweeltje uit 1473 

- Christian kiest: een omgehakte eik  

Klein drama

Sinds een paar dagen kun je de bevolkingsregisters van het oude dorp Haaren online op de website van het BHIC raadplegen. Het betreft de ‘persoonskaartjes’ met een reconstructie van de bevolking van Haaren. Tot voor kort kon je deze niet inzien, omdat ze tijdens de Tweede Wereldoorlog nagenoeg verloren gingen. Daar schuilt een klein drama achter…

Rond 1943 was het aantal onderduikers met vervalste papieren in Haaren erg groot geworden. Zo groot dat het bevolkingsregister niet meer bestand was tegen een meer dan oppervlakkige controle van de persoonskaarten door de Duitsers. Dergelijke controles werden steeds vaker in het land gehouden, ook om jonge mannen te ronselen voor de ‘Arbeitseinsatz’ in Duitsland. De gemeenteambtenaren in Haaren wilden niet dat de Duitsers hun bevolkingsregisters in handen kregen. Om deze vervelende controles voor te zijn, moest het bevolkingsregister maar “verdwijnen”...

In de nacht van 13 op 14 januari 1944 vond er een geheime bespreking plaats tussen Haarense ambtenaren en onderduikers in de kippenkooi van de familie Hoevenaars. Dit was tijdens de Tweede Wereldoorlog een bekend onderduikadres in het dorp. Er werd een plan bedacht hoe dat verdwijnen het beste gerealiseerd kon worden. Besloten werd om de volgende nacht, dus van 14 op 15 januari 1944, het gemeentehuis te overvallen. De twee Haarense ambtenaren zouden vooraf het bevolkingsregister en andere archiefstukken al stiekem verwijderen. De “overvallers” hakten de zware kluisdeur op de eerste verdieping uit zijn sponning en deden alsof ze er met de gestolen archieven vandoor gegaan waren. In werkelijkheid werden de boekdelen achter de kippenkooi onder de grond gestopt.
Toen die na de oorlog weer werden opgegraven, waren de archiefstukken natuurlijk helemaal verweerd en verpulverd, zodat de gegevens met veel inspanning gereconstrueerd moesten worden. Dankzij de moderne techniek kunnen stamboomonderzoekers en andere belangstellenden deze reconstructiekaartjes nu dus online via de index raadplegen.

Foto boven: Het Groot-Seminarie Haarendael in Haaren werd tijdens de bezetting in de Tweede Wereldoorlog door de Sicherheitsdienst gebruikt als Polizei und Unterzuchung Gefängnis.

Foto hieronder: De Gedenkplaats Haaren 1940-1945 , zo heet de jaarlijkse herdenking van wat zich tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft afgespeeld in het Groot-Seminarie in Haaren (Noord-Brabant).