Voorbij het Dodenhek

…Kaart met observatieposten nabij de grens bij Eersel. Met de 'Fil électrique' (Dodenhek) langs de grens getekend...

Liggend in een vieze, modderige sloot, je ogen continue open en gericht op het spoor, wachtend op een voorbijrazende trein vol infanterie, cavalerie en artillerie. Het spotten van treinen is tegenwoordig een hobby, tijdens de Eerste Wereldoorlog een spannende spionage-missie. 

Het verzamelen van inlichtingen kwam in de Eerste Wereldoorlog al op zeer grote schaal voor. Het British Military Intelligence Commission hield zich vanuit de standplaats Rotterdam bezig met spionage en contraspionage (het zoeken naar spionageactiviteiten van de vijand). Een uitgebreid netwerk van spionnen en koeriers rondom de grens van België en Nederland hadden de taak een goed beeld te schetsen van vijandelijke troepenverplaatsingen. De BMIC zetten hiervoor veel Belgische en Nederlandse burgers in, die graag een centje wilden verdienen. Het spionnenwerk was gevaarlijk, maar zeer lucratief. Veel Brabanders hebben treinen en boten gespot en via codetaal de aantallen troepen doorgeseind aan de spionagenetwerken van zowel de Engelsen als de Duitsers.

Vanuit het neutrale Nederland konden de Engelsen en de Duitsers vrij gemakkelijk hun spionagenetwerken organiseren. Voor de Brabantse inwoners aan de grens met België bleef dit niet onopgemerkt. Om een goed beeld van vijandelijke bewegingen te krijgen werden langs de gehele grens met België en Duitsland observatieposten opgezet. Deze observatieposten bevonden zich vaak vlak bij het beruchte ’Dodenhek’, een kilometers lang hek van prikkeldraad langs de hele grens van Nederland. Ondanks het Dodenhek waren veel spionnen en koeriers toch in staat de grens te passeren.

...Schema van observatieposten van de British Military Intelligence Commission langs de Nederlandse grenzen...

Deze weken verschijnt er elke maandag een blog over de Eerste Wereldoorlog in Brabant. Houd de weblog in de gaten en maak kennis met Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog!

Vind je dit interessant? Lees dan ook:

- Oorlogsbestendig fruit

- Raadsels rond vers uit de Groote Oorlog

Gevluchte Scheutisten in Esch

Impressie van gevluchte Belgische studenten op Sparrendaal in Vught. Wegens ruimtegebrek werden andere Belgische vluchtelingen in Esch opgevangen.

In zijn verslag van zijn bezoek aan de gemeente Esch op 4 juni 1915 schrijft de Commissaris van de Koningin over de Belgische vluchtelingen 'de bewoners van het missiehuis te Scheut zijn naar Esch gevlucht; daar verblijven thans 3 paters, 25 novicen en een paar knechts.'

Opvang Belgische Scheutisten in Esch en in Vught

Daarmee worden de Missionarissen van Scheut in Anderlecht onder Brussel bedoeld. In Vught hadden zij in 1899 landgoed Sparrendaal aangekocht en daar een buiten-klooster en seminarie voor Nederlandse missionarissen opgericht. Blijkbaar was daar niet genoeg ruimte om alle gevluchte Belgische studenten en hun leraren op te vangen. Daarom huurde de rector dichtbij huis in Esch - de vluchtelingen konden dan op Sparrendaal een handje helpen - twee huizen en een schuur. 

Tussen 12 oktober 1914 en begin 1916 was het een komen en gaan tussen Esch en Vught van Scheutisten, priesters en studenten uit Leven en andere Belgische steden. 

Vele van bovenstaande vluchtelingen waren Scheutisten uit Anderlecht in Brussel

Behulpzame burgers

De namen van deze vluchtelingen staan op lijsten, die zich bevinden in het archief van het gemeentebestuur van Esch (toegang 5002, inv.nr. 1293). Daaronder was ook een aantal burgers. Dit zijn de huizen, waar de vluchtelingen onderdak en voedsel kregen. De gemeente Esch kreeg 30 cent per dag aan rijkssteun voor elke vluchteling:

Wijk A 17 bij het gezin van J.W. van Exsel

Wijk A 29 en A 30 bij de Missionarissen Onbevlekt Hart van Maria ofwel Scheutisten. Hier hebben 56 priesters en studenten onderdak gevonden, die vandaar uit weer vertrokken zijn naar Londen en Sparrendaal in Vught. Blijkbaar zijn dit de twee huizen die de rector van Sparrendaal in Esch gehuurd had. Hoofdbewoner was leraar-missionaris Petrus F.H. Palmen (later in China gewerkt), sinds 1903 Scheutist op Sparrendaal, die hier van 28-12-1914 t/m 6-5-1915 de dagelijkse leiding had. Ook verbleef hier Gustaaf Drossens, een beroemd Scheutist-fotograaf die indrukwekkende beelden van de Eerste Wereldoorlog heeft vastgelegd. Op 8 februari 1915 waren vele priesters en studenten naar Londen vertrokken. 

Wijk B 36 bij het gezin van A.J.W. van Haaren

Wijk B 37 bij het gezin van A. Spooren

Wie de huidige adressen kent van deze huizen, of daar onderzoek naar wil doen, is van harte welkom!

Deze weken verschijnt er elke maandag een blog over de Eerste Wereldoorlog in Brabant. Houd de weblog in de gaten en maak kennis met Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog!

Vind je dit interessant? Lees dan ook:

- Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog

- Preview nieuwe website: gevlucht uit België, gevonden op onze site

Raadsels rond een vers uit "De Groote Oorlog"

Dit gedicht is van rond de Eerste Wereldoorlog en is nu 100 jaar oud. Adriana van der Velden leerde het van haar moeder toen ze twaalf jaar was

De inmiddels 80-jarige Adriana van der Velden-Van Gerven uit Valkenswaard leerde als jong meisje bovenstaand gedicht van haar moeder. Dat gedicht heeft haar tot op de dag van vandaag nooit meer losgelaten. Heemkundekring Weerderheem in Valkenswaard stuurde het ons, nieuwsgierig naar de oorsprong van dit indringende vers. Het werd rond het begin van de Eerste Wereldoorlog verspreid. Help je ons mee zoeken naar de herkomst ervan? 

De moeder van Adriana, de kleine Delphina Maria Leonia Bouillart, wordt op 8 november 1903 geboren in het Belgische Retie. Als elfjarig meisje vlucht ze in 1915 tijdens de Eerste Wereldoorlog met haar moeder Marie Catherina Bouillart-Maes en met haar broertjes en zusjes naar Valkenswaard. Haar vader, Victor Arnold Bouillart, zit dan al een jaar in Valkenswaard. Delphina is twaalf als haar moeder haar een gedicht leert over de "Groote Oorlog". Na de oorlog besluit het Belgische gezin zich definitief te vestigen in Valkenswaard. 
Jaren later trouwt Delphina met Antonius van Gerven en samen krijgen ze twee mooie dochters: Maria en Adriana. Delphina vertelt haar dochters veel over de oorlog en leest gedichten voor, waaronder het vers dat haar eigen moeder haar had geleerd... Dat 'vers van de Groote Oorlog'  zal een onuitwisbare indruk achterlaten bij Adriana. Er is alleen zo weinig over bekend. Wie heeft het geschreven en wat is de herkomst van dit mooie vers?  Wie helpt haar (en ons) bij deze zoektocht? 

Gezinskaart van de familie Bou(i)llart-Maes in Valkenswaard, Delphina, de moeder van Adriana van der Velden-Van Gerven, was het derde kind uit het gezin

Over de naam en de geboorteplaats is trouwens nogal verwarring. Op de vluchtelingenlijst staat Bouillart met een i. Maar op de gezinskaarten staat er altijd Boullart zonder i. Hebben ze bij de inschrijving in het bevolkingsregister in Valkenswaard op 22 april 1915 officiële gegevens moeten overleggen?

Fragment van de lijst van Belgische vluchtelingen met vermelding van het gezin Bou(i)llart-Maes

Schoolkinderen voor de school op Vluchtoord Uden (foto: BHIC)

Tijdens de Eerste Wereldoorlog kwamen honderdduizenden vluchtelingen, vooral vanuit België, om voor korte of langere tijd een veilig heenkomen te zoeken. Het gezin Bouillart vluchtte naar Valkenswaard en settelde zich daar. Veel vluchtelingen vestigden zich in Vluchtoord Uden. Dit was eerder een nederzetting dan een kamp. De bewoners konden zich gaan voelen als burger van een gewoon dorp en wel een met een uitgesproken Belgisch karakter. 

Deze weken verschijnt er elke maandag een blog over de Eerste Wereldoorlog in Brabant. Houd de weblog in de gaten en maak kennis met Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog!

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Vluchtoord Uden
- Bijzondere vluchteling in Esch

Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog



...Bedrijvigheid in de meubelmakerij op Vluchtoord Uden...

Voor Nederland ligt de Eerste Wereldoorlog in een ver verleden. Het is niet zo tastbaar als de Tweede Wereldoorlog, omdat er geen slagvelden zijn geweest en wij geen nageslacht zijn van honderdduizenden gesneuvelde soldaten. Toch heeft de Eerste Wereldoorlog wel degelijk impact gehad op het dagelijkse leven.

Noord-Brabant heeft als grensprovincie dicht tegen het front gezeten. Langs de uitgestrekte grenslijn met België rook men de geur van dode soldaten. Zag men de rook van brandende loopgraven. Hoorde men de aanhoudende bommenregen. En voelde men de angst voor al het oorlogsgeweld. Naast de zintuiglijke ervaringen 'op afstand' hebben de Brabanders ook op eigen grondgebied de gvolgen van de oorlog ondervonden.

In een serie blogs belichten we 'Brabantse zaken' tijdens de Eerste Wereldoorlog. Bijvoorbeeld Vluchtoord Uden, een compleet uit de grond gestampt zelfvoorzienend 'dorp' voor Belgische vluchtelingen. De door de overheid opgezette Levensmiddelenbedrijven, die de tekorten zodanig moesten reguleren dat de orde gehandhaafd bleef. Het verhaal van de Belgische vluchteling Louis Pirenne, de gelijknamige vader van de oud-rijksarchivaris van Noord-Brabant. De Scheutisten, missionarissen uit België, die massaal in het dorpje Esch neerstreken. Opvallend, omdat er een missiehuis op Sparrendaal in Vught was.

De komende weken zal er elke maandag een blog verschijnen over de Eerste Wereldoorlog in Brabant. Houd de weblog in de gaten en maak kennis met Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog!

Preview nieuwe website: gevlucht uit België, gevonden op onze site

Schoolkinderen voor hun school in Vluchtoord Uden
(collectie BHIC, nr. 1219-008929)

Het BHIC werkt hard aan een nieuwe website. In een serie blogposts licht ik steeds een klein stukje van de sluier op. Heb je vragen of opmerkingen? Laat ze gerust weten!

Nederland bleef officieel dan wel neutraal tijdens de Eerste Wereldoorlog, maar het is niet zo dat deze grote oorlog stilletjes aan ons land voorbij is gegaan. Zo waren daar de honderdduizenden vluchtelingen, vooral vanuit België, die binnen onze grenzen voor korte of langere tijd een veilig heenkomen zochten. In de verschillende archieven die wij beheren vind je die registraties terug.

Duizenden vluchtelingen streken uiteindelijk voor langere tijd neer in het Brabantse Uden. Toen duidelijk werd dat veel vluchtelingen niet snel naar eigen huis en haard zouden kunnen terugkeren, werd in Uden namelijk een heus vluchtoord opgebouwd. Als het ware een Belgisch dorp in Nederland, met eigen werkplaatsen, winkels, een postkantoor, ziekenhuis en zelfs een eigen betaalmiddel.

Registratie van vluchtelingen bij aankomst in Vluchtoord Uden
(foto H.A.O. Sandtmann, collectie BHIC nr. 1219-008938)

En natuurlijk moesten alle vluchtelingen die daar verbleven ook weer geregistreerd worden. De bevolkingskaarten van Vluchtoord Uden vormen zo, samen met alle andere registraties van vluchtelingen, voor Belgische onderzoekers een belangrijke bron om van hun gevluchte voorouders te achterhalen waar en wanneer ze tijdens de Eerste Wereldoorlog in Nederland verbleven. De naamindex op die bevolkingskaarten is al langere tijd te vinden door simpelweg te zoeken in onze genealogische database.

Maar met de komst van de nieuwe website kunnen wij een stuk eenvoudiger knoppen aan de schermen toevoegen, bijvoorbeeld om dit deel van de database extra onder de aandacht te brengen. Aan de vragen en reacties van onderzoekers merkten we namelijk dat deze bevolkingskaarten nauwelijks bekend waren. Vanaf nu vind je daarom op de pagina voor stamboomonderzoek een speciale knop voor de Belgische vluchtelingen. Het gaat in totaal om ongeveer 16.000 namen.

Sneller zoeken naar Belgische vluchtelingen

Later zullen we op de website meerdere pagina's aan de Belgische vluchtelingen in Brabant wijden, met links naar informatie, literatuur, archieven en databases met persoonsgegevens. Wat dat betreft zijn we als BHIC met die nieuwe website een stuk flexibeler geworden en kunnen we sneller inspelen op de behoeften en vragen van de gebruikers van onze site. Zo proberen we door goed te luisteren naar jullie onze bronnen steeds overzichtelijker te presenteren. Volgen dus, die site!

En volg ons zeker ook op Twitter, net als 2.400 anderen. Op 10 juni doen we namelijk mee aan de internationale Twitter-actie #WW1archives wanneer bronnentips rond de Eerste Wereldoorlog worden doorgetwitterd.

Christian

Dit vind je ook vast leuk
- Bijna een kus verdiend (over de nieuwe website)
- Voor wat het waard is: klompen voor 30 punten (over Vluchtoord Uden)

Lady Di had een voorgangster

Koningin Astrid, slechts één jaar koningin van België

Weet je nog wat je deed op de dag dat je hoorde dat the people’s princess, Lady Di, in Parijs verongelukte? Of waar je was op de dag van haar begrafenis? Heel de wereld was in shock en nam sprakeloos de tragische televisiebeelden in zich op. Een mooie parallel kan getrokken worden met een vergelijkbare historische gebeurtenis die ruim een halve eeuw daarvoor plaatsvond. Als je het met je hoogbejaarde moeder of tante hebt over koningin Astrid, dan is de kans groot dat ze beginnen over de tragische dood van deze geliefde koningin. Via een van de openbaar geworden archiefstukken van de familie Van de Mortel – De la Court, komt deze droevige herinnering weer boven drijven.


Astrid Sophie Louise Thyra wordt op 17 november 1905 in Stockholm geboren als dochter van prins Karel van Zweden en Prinses Ingeborg van Denemarken. Op 10 november 1926 trouwt ze met de Belgische kroonprins Leopold. Als ze officieel als zijn verloofde in Antwerpen aankomt, vergeet ze even alle ceremonieel en vliegt ze spontaan ‘haar’ prins om de hals. Daarmee heeft ze het Belgische volk meteen in het hart gesloten. Na de dood van koning Albert I in 1934 wordt Leopold koning en Astrid koningin. Als koning Leopold tijdens een vakantie van het paar op 29 augustus  1935 in het Zwitserse Küssnacht am Rigi de macht over het stuur van zijn auto verliest, komt Koningin Astrid daarbij op tragische wijze om het leven. Ze is dan pas 29 jaar oud en net een jaar koningin. Niet alleen België, maar ook Nederland was dat jaar in rouw gedompeld en treurde om de jonge koning die met zijn twee prinsjes en het prinsesje achterbleef.
Wat begon als een sprookje eindigde in een nachtmerrie.

Veel dichters hebben hun emoties over het overlijden van Koningin Astrid de vrije loop laten gaan en hun pennenvruchten gestuurd naar de familie Van de Mortel – De La Court, omdat deze een vriendschappelijke relatie onderhield met het jonge Belgische koningspaar. In het archief zitten gedichten van Bauke Bakker, Jan Bossert, Hubrecht den Engelsman, Henriël en Maurits Uyldert. Net als zanger Elton John, die na het overlijden van 'zijn' Princess Diana ‘Candle in the Wind’ schreef…

Hieronder een gedicht dat “eerbiedig opgedragen werd aan Mevrouw van de Mortel en de Nederlandsche Vrouwen ter herinnering aan Koningin Astrid.”