Drie flessen met riekende inhoud

...de inschrijving van Abraham Hage...

Boefjestijd! De Brabantse gevangenisregisters bevatten criminelen van elk kaliber, maar vandaag geven we aandacht aan genotmiddelen. Sinds jaar en dag vinden mensen creatieve manieren om aan drugs en alcohol te komen. De kranten verhalen regelmatig over voorbeelden van manieren om de mens te voorzien van pleziertjes. In mindere mate maar in dezelfde context lichten twee personen op in de gevangenisregisters: Hercule Spyridakis en Abraham Hage.

De 53-jarige Abraham Hage had een vindingrijke oplossing om aan de hoge accijns op alcoholhoudende dranken te ontsnappen: hij had zelf een brouwketel gebouwd zonder deze aan te geven bij de belastingdienst. Daar was de directeur der accijnzen het niet mee eens, want over alcohol moest natuurlijk belasting worden betaald. 

De getuigen Marten Prins en Cent Quist meldden dat zij “in een waschhok (…) een gegalvaniseerd ijzeren waschketel met daarop vastgesoldeerd deksel, in het midden voorzien van een daarin vastgesoldeerde van schroefdraad voorziene buisvormige opening van enkele centimeters middellijn als de opening van een benzineblik” aantroffen. In het huis lagen her en der onderdelen verspreid in de hoop dat zijn alcoholproductie, en misschien ook wel zijn consumptie, geheim zou blijven. 

In het huis van Abraham vonden de twee ambtenaren nog drie flessen met brouwsels. Zij waren natuurlijk benieuwd naar de brouwkunsten van hun verdachte maar het proeven viel tegen: de inhoud “riekte en smaakte als slecht bereid gedistilleerd van troebele kleur, meer smakende naar spiritus dan naar jenever”. Ook in 1926 werden belastingontduikers aangepakt! Abraham moest maar liefst 4 maanden brommen.

Tien jaar later nam Hercule Spyridakis zijn beroep als koopman iets té serieus. Op 14 september 1935 werd hij aangehouden in ‘een rijtuig der Nederlandsche spoorwegen’ toen hij zich verdacht gedroeg. De getuigen à charge fouilleerden Hercule en vonden maarliefst 3860 gram opium op zijn lichaam! Om zeker van hun zaak te zijn, schakelden ze een scheikundige in die de inhoud van de zakken onderzocht. En ja hoor, het bleek inderdaad opium te zijn met een gehalte van maarliefst 13,55% morphine. 

Vind je dit interessant? Lees dan ook:

- Ontsnapping uit Gevangentoren

- Christiaan van de Ven op het criminele pad

Snoepen van paleisbanket

...Nieuwe Tilburgsche Courant, 18 januari 1935...

Oké, het begrip "weespermoppen" doet een lampje branden, ook al kunnen de samenstellers van dit blog zich niet heugen ze ooit gegeten te hebben. Maar paleisbanket? Citroenkransjes? Het klinkt verleidelijk maar wie kent ze nog?

Het is overigens niet zo vreemd dat deze lekkernijen niet meer zo courant zijn. Kijk maar eens naar de prijs: 'n kwart pond voor 10 cent. De advertentie stamt uit dan ook 1935. Maar wie weet, vergissen wij ons wel en smikkel jij nog wel dagelijks vanillenootjes. Hoewel je er dan nu ongetwijfeld wat meer voor betaalt...

Vind je dit leuk? Bekijk dan ook:
- Bakkerij Martens
- Koek en banket

Marilou kiest: brein achter Osse Bende #stukvanhetjaar2014

...PV van J. Vossenberg (T: 523, inventarisnr 81)...

Op de foto in de krant kijkt ze me goedmoedig aan. Hoofd tikje schuin, handen ineen gevouwen en met een vriendelijke glimlach om de lippen. In niets lijkt ze op “waarschijnlijk de grootste misdadiger in Oss”, zoals de president van de rechtbank haar omschrijft in 1935. Mijn Stuk van het Jaar gaat over het proces-verbaal van Hanneke van Martekus.

...Hanneke van Martekus...

Ik probeer me voor te stellen hoe een president tot een dergelijke uitspraak komt. De Bende van Oss moet hem al tijden hebben beziggehouden. Al bijna 100 man zijn veroordeeld. Omdat ze mensen hebben afgeperst, mishandeld of vermoord. Dan staat uiteindelijk ook de 46-jarige Johanna Vossenberg voor hem.“Zij kan gelden als de vrouwelijke hoofdpersoon van het Ossche misdadigerskamp. Algemeen bekend onder den bijnaam Hanneke van Martekus hield zij in de beruchte buitenwijk van Oss een stille kroeg waar de bende vele rooftochten op touw heeft gezet. Meermalen gaf zij “tips”en kocht zij gestolen goed. In het beruchte perceel, waar zij den schepter zwaaide, zijn vele misdadigers gekweekt en voor het “vak” heeft opgeleid”, schrijft godsdienstig-staatskundig dagblad De Tijd in 1935.

Nieuwsblad van het Noorden voegt er nog aan toe dat “haar invloed op de Ossche jongens funest is geweest en zonder haar zouden vele misdrijven niet gepleegd zijn. Voor uitlokking kan zij niet veroordeeld worden maar moreel is zij de uitlokster van vele misdrijven geweest gedurende tien, twintig jaar.” Ook wordt er geïnsinueerd dat deze “verleidelijke” vrouw het jonge manvolk op z’n minst het hoofd op hol bracht. “Een ware leerschool in de misdaad waarbij jongelui werden binnengelokt”, gaan de kranten verder.

Zelf horen we Johanna haast niet. De president – in de krant - tot verdachte: “Zou u nu niet eens bekennen?” Verdachte (bijna onhoorbaar): “Het is verschrikkelijk!” President: “Het is verschrikkelijk wat u gedaan hebt. Daarover kunt u in de gevangenis nadenken.” Dat maakt mij nieuwsgierig naar haar veroordeling – mijn Stuk van het Jaar – want wat heeft Hanneke allemaal op haar kerfstok? Welnu, zij wordt veroordeeld tot vijf jaar voor het “eene gewoonte maken van het opzettelijk koopen van door misdrijf verkregen voorwerpen”. Wat? Heling? En da’s alles? Voor “twee flesschen jenever en eenige kippen”. Maar het Limburgsch Dagblad laat verdediger Zinnicq Bergmann zeggen dat de rechtbank verdachte “niet zozeer had gestraft wegens heling dan wel omdat zij de Ossche jeugd zedelijk had bedorven.”

...Marilou met haar Stuk...

Dat maakt het raadsel alleen maar groter. Is Hanneke van Martekus het criminele brein achter de Osse bende? Is haar café niets minder dan een leslokaal voor nietsvermoedende jongens die via haar bedstee in de criminaliteit worden gestort? Of wordt haar rol door de kranten en de president van de rechtbank sterk overschat? De president lijkt niet te twijfelen. Zodra Hanneke zegt dat van alle tenlasteleggingen niets waar is, reageert hij: “Dat is een brutaliteit. Heel Oss weet het. Van alle misdadigers te Oss bent u waarschijnlijk de grootste.” 

Omdat archieven vaak veel prijs geven maar soms toch niet alles, is dit met kop en schouders Mijn Stuk van het Jaar 2014.

Vind je dit interessant? Lees dan ook:

- Mariet kiest: Bossch Strick Grefier

- Lisette kiest: Opsporing Verzocht in 1733

'Vestig u in Grave!'

...voorkant van het boekje...

Het BHIC in Grave zit nu vijf jaar aan de Arnoud van Gelderweg 73 in Grave. In het kader van het lustrum verzorgt Leny van Lieshout drie maanden iedere maandag een blog over bijzondere archiefstukken. Vandaag deel acht.

Grave zet sterk in op toerisme. Niet alleen nu, maar al veel eerder. In 1935 besloot burgemeester Louis Ficq dat er een soort gids moest komen voor gezelschappen die Grave aandeden.

Ficq had er een goede kandidaat voor: frater Theodardus Roelofs uit Oss, een kenner van de geschiedenis van de streek. Die was graag bereid om mee te werken. Eind april 1936 produceerde hij het resultaat in de vorm van een manuscript dat in het BHIC te Grave bewaard is gebleven.

Het verscheen eerst in afleveringen in de Graafsche Courant (1937) en in 1938 ook als afzonderlijke uitgave bij de weduwe A. Verhaak, uitgeefster van de Graafsche Courant, als: Geschiedenis van Grave door Fr. M. Theod. Roelofs. Met toevoeging van volledige gegevens en aanwijzingen over de nog bestaande merkwaardigheden in de stad Grave. Het had diverse illustraties in de vorm van foto’s en foto’s van gravures en een groot aantal advertenties van Graafse ondernemingen. De gemeente adverteerde achterop: ‘Vestig u in Grave. Inlichtingen betr. bouwgrond enz. te richten aan Gemeente – bestuur – tel. 15’.

...achterkant...

De tekst biedt naast die van het manuscript nog twee ongenummerde hoofdstukjes: ‘Grave opnieuw garnizoensstad’ en ‘Een wandeling door de oude vestingstad Grave’. De 19^de-eeuwse geschiedenis van Grave van Petrus Hendricx was voor het Grave van voor 1850 zeer duidelijk de directe bron. De nazi die Ficq als burgemeester was opgevolgd toen die door de Duitsers was weggevoerd, ondernam in 1944 nog een vergeefse poging om tot een tweede druk te komen ‘voor na de oorlog’.

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Schrijver uit Boxmeer vertrekt met noorderzon
- Vestingstad Grave

Ga toch fietsen

...fietscross in Sint-Anthonis...

Nederland blijft voor veel buitenlanders het land van de tulpen en tolerantie, zo bleek deze week uit een onderzoek van Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen. En natuurlijk een echt fietsland. En als we  de archieven mogen geloven, dan is dat ook echt zo.

Vaak zijn het echt prachtplaatjes om te zien, zonder dat er een duidelijk verhaal bij beschreven staat. Maar soms staan er heel aardige details bij. Wat dacht je van deze?

...ongeval in 1932 nabij wisselplaats in De Rakt...

We zien hier een botsing in 1932 tussen de stoomtram die tussen Den Bosch - Helmond - Veghel - Oss loopt en een vrachtwagen van een aannemingsbedrijf De Oosthoek. Maar wat verder in het oog springt, is de fiets die zo keurig tegen de stoomtram aan staat. Wat blijkt? Die is van de 'ambtenaar onregelmatigheden', meneer Th. Hammechter van de tramwegmaatschappij, zo meldt het bijschrift. Maar vaak ontbreekt een dergelijke aanvulling en kun je gewoon genieten van erg mooie foto's. Voor je het weet, bedenk je het verhaal er zelf bij...

...Beugen, Kerkplein, man in unifrom met Rode Kruis-tas...

...Vught, 1935: twee dames met stelten en fiets op Binnenpad, hoek Schoolstraat...

...Vught, 1936, op het Maurickplein...

Op zoek naar meer fietsen in het archief? Wat dacht je van:
- Middeleeuwse stukken in een bakfiets
- De Joekel van Boekel

Echte armoede!

Het aantal mensen dat aanklopt bij een voedselbank neemt snel toe, in sommige delen van het land zelfs zo snel dat er wachtlijsten zijn. Bij de Tilburgse Voedselbank stonden vlak voor de Kerst gezinnen in lange rijen te wachten en klaagde de Voedselbank over een schrijnend tekort aan voldoende eten. Zelfs de Tilburgse pastoor van de Margarita Mariakerk moest er aan te pas komen en luidde de noodklok om mensen op te roepen hun teveel aan etenswaren naar de voedselbank te brengen. Dat doet sterk denken aan de jaren ’30 en ’40…

Al snuffelend in het archief van de St. Vincentiusvereniging Conferentie H. Hartparochie dat nu openbaar is, vinden we de kaarten “Moreele toestand en verdere bijzonderheden”. Daarop brachten twee leden van de Conferentie H. Hartparochie in Vught in de periode van 1935 tot 1937 verslag uit van hun huisbezoeken.

Laten we eens de kaart erbij nemen van een voor die tijd niet overdreven groot gezin in Vught, bestaande uit vader, moeder en zes kinderen. Dat ze steun nodig hadden is overduidelijk. Vader was grondwerker en had af en toe werk via de Werkverschaffing. De huishuur bedroeg f 4,- per week. Uit de krabbels kunnen we verder opmaken dat de oorzaak van de armlastigheid van dit gezin werkloosheid was.

Enkele notities die op bovenstaande kaart staan:
“28-11-1935     mud steenkolen toegestaan
16-01-1936     Ziek. Geen steun. Krijgt 1 japon, 1 mud eierkolen,  f  2,50 w.w. (werkeloosheidsuitkering), f 1,50 brood voor 1 keer
26-10-1936     krijgt 1 paar schoenen
21-12-1936     steun van Liduina (ondersteuningskas voor katholieke armlastige zieken in Vught)
11-01-1937     2 jongenspakjes + paar jurkjes
08-03-1937     Zieke vrouw bezocht
15-03-1937     schoenen laten repareeren.”

Het is slechts één van de vele kaarten waarop deze twee leden hun notities schreven. Tussen de archieven die dit jaar openbaar zijn geworden, zitten trouwens opvallend veel archieven van Armbesturen en Vincentiusverenigingen. Niks om je over te verbazen, want Nederland verkeerde tijdens het Interbellum in een periode van stagnatie, grote werkloosheid en armoede. Deze werd aangeduid als de Grote Depressie.

Vincentiusverenigingen vervulden een belangrijke rol in de ondersteuning van armen en gebrekkigen in de vooroorlogse stads- en dorpsgemeenschappen. Eén van de functies binnen zo’n conferentie was het wekelijks afleggen van huisbezoeken door twee werkende leden. Deze gaven ook persoonlijk de bonnen voor voedel, kleding, brandstof en huisraad af. Door dit systeem was er een goed inzicht in de noden van de armen binnen de parochie en konden ze er snel op inspelen. De verslagen van die huisbezoeken en de verleende ondersteuning werden in registers opgetekend en later op kaarten. Deze kaarten geven een indringend beeld van de situatie waarin arme gezinnen toen verkeerden.

Deze foto geeft een prachtig inkijkje in het dorpsleven in Brabant in de jaren '30 (foto: BHIC)

De Vincentiusbeweging had een duidelijk katholieke signatuur en de plaatselijke conferenties waren meestal aan een parochiekerk verbonden. Later verloor deze lekenorganisatie haar betekenis door de ontwikkeling van de verzorgingsstaat na de Tweede Wereldoorlog met als grote omslagpunt de invoering van de Algemene Bijstandswet in 1965, waarin voor het eerst een bestaansminimum werd gegarandeerd. Je hebt tegenwoordig nog steeds Vincentiusverenigingen, maar deze zetten zich in voor de ‘nieuwe armen’, zoals verslaafden en daklozen…

Een regenprijsvraag (en nog veel meer!)

De regiohistoricus vertelt...

Enkele weken geleden schonk een bezoeker het BHIC ’n aantal afleveringen van het weekblad Het Leven. Geïllustreerd, jaargang 1935. Opmerkelijk daarin was een regenprijsvraag: raden hoeveel millimeter regen er een van de komende weken zou vallen. Daar kon je 25 gulden mee winnen. Zou wel ’n leuk ideetje zijn geweest voor de zomer van 2012!

Maar natuurlijk was er in Het Leven meer interessants te lezen en te bekijken. Met stip op 1 stond het wekelijkse verhaal over “de Ossche onderwereld”. In 1935 was ’n groot aantal strafzaken aangaande de Bende van Oss onder de rechter. De reporters van Het Leven wisten er met smaak en niet zonder sensatiezucht over te vertellen. Dat allemaal nadat ’n tweetal van hen in 1934 min of meer Oss was uitgeslagen. In een beruchte Osserschaijkse kroeg hadden zij door middel van rondjes bier en sigaren stof voor een artikel verzameld.

Ook boeiend waren de bijdragen over de internationale politiek. Italië voerde volop oorlog in Ethiopië, dat ze toen Abessinië noemden. En in “Duitschland” rees de ster van Hitler en de zijnen. De lezer van nu weet waar dat in 1938-’39 op uitdraaide, maar in 1935 leek alles nog mogelijk. Toch vraag je je af hoe men toen de verhalen las over het Saarland, dat sinds de Vrede van Versailles door een internationale troepenmacht was bezet. Volgens de nazi’s moest dat gebied “heim ins Reich”, een kreet die nu heel andere associaties oproept dan wellicht toen. Saarland werd in 1935 inderdaad weer Duits.

Er was dat jaar meer in de maak waarvan de toekomst ongewis was. We bekeken een reportage van de interland Nederland-Denemarken op zondag 3 november 1935, die overigens eindigde in een 3-0 overwinning voor Oranje. De fotograaf van Het Leven legde ’n aantal spelmomenten vast, maar kreeg tijdens de rust ook onderstaand groepje supporters voor zijn lens: van links naar rechts: Jan Kan (lid Raad van State en ex-minister), ex-minister Marchant, de heer Kan jr. en mevrouw Kan. Kan junior, Wim Kan dus, was in 1935 nog niet zo bekend als zijn vader en zijn vrouw, de revuester Corry Vonk. Samen zouden zij in 1936 het ABC-cabaret oprichten, waarna Wims ster begon te rijzen...

Lady Di had een voorgangster

Koningin Astrid, slechts één jaar koningin van België

Weet je nog wat je deed op de dag dat je hoorde dat the people’s princess, Lady Di, in Parijs verongelukte? Of waar je was op de dag van haar begrafenis? Heel de wereld was in shock en nam sprakeloos de tragische televisiebeelden in zich op. Een mooie parallel kan getrokken worden met een vergelijkbare historische gebeurtenis die ruim een halve eeuw daarvoor plaatsvond. Als je het met je hoogbejaarde moeder of tante hebt over koningin Astrid, dan is de kans groot dat ze beginnen over de tragische dood van deze geliefde koningin. Via een van de openbaar geworden archiefstukken van de familie Van de Mortel – De la Court, komt deze droevige herinnering weer boven drijven.


Astrid Sophie Louise Thyra wordt op 17 november 1905 in Stockholm geboren als dochter van prins Karel van Zweden en Prinses Ingeborg van Denemarken. Op 10 november 1926 trouwt ze met de Belgische kroonprins Leopold. Als ze officieel als zijn verloofde in Antwerpen aankomt, vergeet ze even alle ceremonieel en vliegt ze spontaan ‘haar’ prins om de hals. Daarmee heeft ze het Belgische volk meteen in het hart gesloten. Na de dood van koning Albert I in 1934 wordt Leopold koning en Astrid koningin. Als koning Leopold tijdens een vakantie van het paar op 29 augustus  1935 in het Zwitserse Küssnacht am Rigi de macht over het stuur van zijn auto verliest, komt Koningin Astrid daarbij op tragische wijze om het leven. Ze is dan pas 29 jaar oud en net een jaar koningin. Niet alleen België, maar ook Nederland was dat jaar in rouw gedompeld en treurde om de jonge koning die met zijn twee prinsjes en het prinsesje achterbleef.
Wat begon als een sprookje eindigde in een nachtmerrie.

Veel dichters hebben hun emoties over het overlijden van Koningin Astrid de vrije loop laten gaan en hun pennenvruchten gestuurd naar de familie Van de Mortel – De La Court, omdat deze een vriendschappelijke relatie onderhield met het jonge Belgische koningspaar. In het archief zitten gedichten van Bauke Bakker, Jan Bossert, Hubrecht den Engelsman, Henriël en Maurits Uyldert. Net als zanger Elton John, die na het overlijden van 'zijn' Princess Diana ‘Candle in the Wind’ schreef…

Hieronder een gedicht dat “eerbiedig opgedragen werd aan Mevrouw van de Mortel en de Nederlandsche Vrouwen ter herinnering aan Koningin Astrid.”

Geen sociale media met de kerst?

Vught, 1935, eten tijdens "spijskokerij"

Jawel hoor, ook op tweede kerstdag gaat Brabant Bekijken fijn door met bloggen. Ook tijdens deze feestdagen staan media als Facebook en Twitter zeker niet stil (of juist integendeel?). Daarom op deze plek even een moment van reflectie.

Op de foto hieronder zien we mevrouw Van Beuningen-Fentener van Vlissingen die in 1935 de 12.000ste portie eten uitreikt als leidster van het Comité 'Winterhulp Vught'. Ook de foto hierboven is tijdens deze gelegenheid gemaakt. En die - ook zonder woorden - de begrippen crisis en recessie opeens een heel andere invulling geven. Daarom een gemeend en oprecht: fijne kerst 2011!

mevrouw Van Beuningen-Fentener van Vlissingen aan het werk

Op de uitkijk

Dat "op de uitkijk" is ook het enige dat achterop deze foto uit Grave staat. En dat maakt bij ons natuurlijk de vragen los.

Waar zien deze kinderen zo verlangend naar uit? Komt vader terug? Zijn het spannende tijden door het wassende water? Dat laat de stand van de Maas op de foto niet zien...

Wie kent deze kinderen? We zijn benieuwd naar je reactie.

Foto: Op de uitkijk in Grave, 1935