Op de spits gedreven...

In dit idyllische dorpje sloeg de vlam in de pan!

Wat een gezellig avondje had moeten worden, liep totaal uit de hand op 12 augustus 1778 in Escharen. Het begon allemaal gemoedelijk met 'een kanne Bier' en twee flessen wijn in herberg 'De Drie Sterren.' Al heel snel werden vuisten, glasscherven en zelfs pistolen niet geschuwd in de 'Esterse' gelagkamer. Koud bier maakt warm bloed, dat blijkt wel weer...

Duitse scheldpartijen
Eind achttiende eeuw was er in Escharen een regiment Zwitserse soldaten aanwezig. Al eeuwenlang worden deze militairen door heel Europa ingezet ten tijde van oorlog. Vanwege de grote spanningen tussen de Europese vorsten werden de Zwitsers ook in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ingezet. 'Wachtmeister' Wagelij is één van deze krijgers en hij betreedt op die fatale avond de Esterse herberg...

Als je nog inspiratie zoekt voor originele (Duitse) scheldwoorden...

De verklaring is in het Duits opgetekend en dat levert een aantal opmerkelijke uitdrukkingen op. Wagelij geeft aan dat hij en zijn twee korporaals lawaai hadden gehoord vanuit de 'Drey Sternen.' Er was kennelijk een ruzie geweest met de vrouw van de herbergier over geld.

Plotseling staat een vreemdeling op en slaat iemand neer met een wijnfles. Zelf blijft hij ook niet ongedeerd; met de fles nog in de hand loopt hij door de glasscherven een bloedige wond op. De onbekende man spreekt vervolgens de geschrokken aanwezigen toe: 'Sie seyen Huntzfüttern, Spitzbuben und schlechte Leuthen!' Eén soldaat krijgt ten slotte de volle laag: 'Dieser ist ein richtiger Spitzbub,' roept de woedende man, wijzend op de arme stakker.  'Spitsboef' betekent overigens van oorsprong bedrieglijke jongen of 'grote schelm'.

Vechtersbaas
Hier stopt het verhaal uiteraard niet. De vreemdeling haalt uit naar het gezicht van een Zwitserse korporaal en slaat vervolgens de knecht van de herberg de deur uit! De andere korporaal meent zelfs een geweer of klein pistool te hebben gezien.

Waren er zelfs geweren in het spel? Jammer dat we dit nét niet kunnen lezen...

De legerleiding weet verder niets over de vechtersbaas te vertellen, behalve dat hij burgerkleding droeg en Nederlands, Duits én Frans sprak. Gelukkig is er ondanks de grote brand op het Graafse gemeentehuis in 1902 toch nog een hoop bewaard gebleven. Zo kwamen we heel ergens anders in dit archief nóg een verklaring tegen over deze ruzie en wel van de vermeende dader zelf!

Een eerlijk man?
De man die uiteindelijk bij de Brugpoort is aangehouden, luistert naar de naam Anthoon Wichteriks, geboren in Keulen. Hij heeft natuurlijk een heel ander verhaal van de bewuste avond. Volgens hem had hij niemand uitgescholden en had hij zijn handen netjes thuisgehouden. Híj was juist degene die ervan langs kreeg van enkele Zwitserse soldaten.

Wie is hier nu het slachtoffer?

Anthoon geeft ruiterlijk toe dat hij in een 'beschonken toestand' verkeerde en ruzie had gemaakt met de herbergierster over het geld. Maar geslagen? Nee, daar zou hij niet eens toe in staat zijn geweest door de vele liters drank. Uit frustratie had hij de wijnfles op tafel kapot geslagen, omdat de vrouw direct geld wilde zien. De knecht had hij overigens niet de herberg uitgeslagen maar 'gestooten.'

De tragische afloop: om hulp gevraagd, maar toch gearresteerd!

Zonder verder ruzie te zoeken met de aanwezige soldaten, werd de arme Anthoon door een heel groepje in elkaar geslagen. 'Gij tracteert mij als een spitsboef, als een schelm en niet als een eerlijk man,' zou hij wanhopig hebben uitgeroepen. Wat denk jij, hebben we hier te maken met een scheldende spitsboef of met een eerlijk man? Hoe dan ook, Athoon Wichteriks blijft ontkennen maar wordt toch opgepakt en vastgezet in de ´Hoofdwagt.´

Geschreven door:
Lisette Kuijper  

Vind je dit leuk? Lees dan ook:
- Herrie in de herberg!
- Vijf en twintig Bossche hoertjes in één brief

De beste verhalen via e-mail ontvangen?
 
 

Het stadsbestuur in stadsrekeningen

Belegering van de vestingstad Grave door Maurits in 1602

De meeste bezoekers en vrijwilligers van de locatie Grave en sommige uit Den Bosch zullen mij misschien wel kennen, maar ik zal me toch even kort voorstellen. Mijn naam is Lisette Kuijper, 24 jaar, nét afgestudeerd archivaris en sinds 2011 werkzaam bij het BHIC, eerst als archiefassistent in Den Bosch en later als studiezaalmedewerker in Grave. Het afgelopen half jaar heb ik hard gewerkt aan mijn scriptie voor de opleiding Archiefwetenschap. Inmiddels heb ik het diploma op zak en sinds februari werk ik weer op de studiezaal van het BHIC in Grave.

De afgelopen maanden heb ik mij gebogen over vele Graafse archiefstukken van honderden jaren oud; soms afgebrokkeld, soms zwartgeblakerd en soms nauwelijks leesbaar. Dit onderzoek resulteerde in mijn scriptie, die ook is opgenomen in de bibliotheek van het BHIC onder de titel 'Graven naar de oorspronkelijke orde? Vergelijkend onderzoek naar de inventarisaties van het stadsarchief van Grave (1290-1810)'

Elke week licht ik een tipje van de sluier op van dit scriptieonderzoek. Deze keer staat in het teken van de ontwikkeling van het Graafse stadsbestuur. En vooral: hoe kom je deze ontwikkeling tegen in de documenten van het stadsarchief?

Burgemeesters, schepenen en 'geswoorenen'

Het grootste gedeelte van het onderzoek naar het stadsbestuur is gebaseerd op bevindingen in de Graafse stadsrekeningen van de periode 1421-1810, waaruit enkele steekproeven zijn genomen. Zo kwam ik onderstaande afbeelding tegen in een rekening uit 1563, waar keurig de samenstelling van het stadsbestuur wordt weergegeven:

Samenstelling van het Graafse stadsbestuur in 1563: twee burgemeesters, zeven schepenen en acht 'geswoorenen'

Na enige oefening in het oud schrift kon ik steeds meer rekeningen lezen en zo kwam ik erachter dat de structuur van het Graafse stadsbestuur gedurende de eeuwen nauwelijks is veranderd. Vrijwel altijd was er sprake van twee burgemeesters, zeven schepenen, een stedelijke raad met 'geswoorenen', een ambtman en één of meerdere schouten. Een groot verschil met de huidige tijd was het feit dat er tot en met de 18e eeuw geen sprake was van een scheiding van de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. Het meest duidelijk kwam dit naar voren bij de ambtman, die taken had op al deze drie gebieden. Zo was hij verantwoordelijk voor de uitvoer van wetten, handhaving van de openbare orde en ook de weduwen en wezen van Grave vielen onder zijn zorg. 

Groeiende stadsrekeningen

De serie stadsrekeningen bevatten ook een schat aan informatie over alle functionarissen die in dienst waren van het stadsbestuur Grave. Elke rekening bevat immers een onderdeel met uitbetaling van vergoedingen of lonen, waarbij ook de betrokken particulieren of functionarissen worden genoemd. In onderstaande grafiek wordt duidelijk dat er steeds meer verschillende functionarissen in Grave werden aangesteld:

Groei van het aantal functies in Grave per stadsrekening in de periode 1421-1810

De meest explosieve groei vond plaats tussen 1450 en 1650 en is vooral op het gebied van de zorg en op het militaire terrein zichtbaar. Dit is bijvoorbeeld te zien aan de komst van keurmeesters, vroedvrouwen, stadsdokters en steeds meer officieren.

De omvang van de geraadpleegde stadsrekeningen geeft de groei in het aantal taken en functies van het stadsbestuur goed weer. In 1421 beslaat de rekening slechts enkele pagina's (zie de rode pijl), terwijl er in 1650 een dik pak papier bewaard is gebleven. Dit is een mooi voorbeeld van de directe relatie tussen een groei in de organisatie en het aantal handelingen (taken) en daardoor een grotere hoeveelheid documenten. 

Rekening uit 1421 (zie rode pijl)

...eentje uit 1563

... en ten slotte het dikke pak papier uit 1650

Volgende week: serviesrekeningen

Naast de algemene ontwikkeling van het Graafse stadsbestuur en zijn taken heb ik specifiek onderzoek gedaan naar alle handelingen rond de servies- en logiesgelden in Grave. Deze handelingen waren uniek voor Grave als vestingstad. Volgende week meer over de bijzondere documenten rond dit werkproces...

Vind je dit interessant? Lees dan ook:

 - 800 charters Grave en Land van Cuijk online 

 - Een Graafs juweeltje uit 1473