Eenmaal, andermaal...

Kun jij het vergane kasteeltje Broekhof op deze kaart ontdekken?

Notarissen worden vaak ingeschakeld voor het opmaken van een testament of voor het verkopen van bijvoorbeeld een huis of een stukje bouwland. In 1827 ging echter wel een héél bijzonder 'huis' onder de hamer: een compleet kasteel met alles erop en eraan!

Nu herinnert niets ons meer aan het eens zo prachtige kasteel Broekhof te Beers, maar de openbare verkoop doet letterlijke alle bezittingen van de graaf uit de doeken; van een koetshuis tot een verzameling van maar liefst zevenhonderd boeken en een viskom!

Zegt het voort!

Oproep voor de veiling

Het kasteel Broekhof wordt voor het eerst in 1404 genoemd. Op een gegeven moment kwam het in handen van de heer Willem Anna Lodewijk van Gronsfeld-Diepenbroeck. Een zeer voornaam man, want hij was een graaf van het Heilige Roomse Rijk.

Deze adellijke man stierf op 76-jarige leeftijd in 1827 en daarmee was het geslacht Gronsfeld-Diepenbroeck uitgestorven. Het kasteel met complete inboedel werd daarom geveild, inclusief een enorme verzameling van honderden boeken, bestaande uit 'vier duizend deelen, meestal zeer fraai ingebonden, met de titels in gouden letteren.' Hiernaast wordt iedereen in de wijde omtrek opgeroepen om de veiling bij te wonen: 'Zegt het voort!'

Van aardappelen tot een viskom
Er kwamen niet alleen boekenwurmen af op de veiling, zo blijkt uit de omvangrijke notariële akte van tientallen pagina's. Latterlijk alles werd verkocht: van planken tot schaatsen, van tafels en bedden tot een viskom en zelfs...rommel! Zo kocht Antoon Franken 'rommel' voor zestig cent.Wat zou daar nou tussen hebben gezeten? Andere opmerkelijke aankopen waren bijvoorbeeld een viskom, een loopwagen en een 'mandje met messen'!

Letterlijk het hele kasteel werd leeggehaald...

Ook mensen met een lege maag konden hun hart ophalen bij de Broekhof. Tientallen kilo's aardappelen, appels en peren gingen namelijk onder de hamer. Zelfs een salade werd in dank afgenomen door een zekere Cornelis de Bruin.

Ook lege magen konden worden gevuld!

Het kasteel zelf werd, inclusief alle bijgebouwen, verkocht voor 1040 gulden, maar in 1845 is het gebouw uiteindelijk gesloopt. Nu is er helaas niets meer over van het immense complex, maar mocht je toch eens willen snuffelen in de inboedel van zo'n kasteel, kom dan gerust eens langs bij ons Grave...

Lisette Kuijper

Vind je dit interssant? Lees dan ook:
- Kasteelgeheimen...
- Adellijke omzwervingen

Chaos in het Graafse archief!

Chaos in het Graafse stadsarchief als gevolg van de brand in het gemeentehuis in 1902

Vorige week hebben we kennis gemaakt met de soms ietwat slordige en onduidelijke ordeningspogingen van Graafse secretarissen uit de 16e tot en met de 18e eeuw. Vanaf de 19e eeuw kwam er meer structuur in de archivering, maar de brand die in oktober 1902 ontstond op het Graafse gemeentehuis gooide roet in het eten. Vandaag bekijken we de inventarissen vanaf de 19e eeuw tot en met de huidige inventaris, waarbij natuurlijk ook het effect van de brand zal worden behandeld.  Zorgde deze ramp voor complete chaos of is er nog hoop voor het Graafse stadsarchief?

Inventaris uit 1876

Meer structuur in 1876

Gemeentesecretaris F.P.M. van der Marck stelde in 1876 een nieuwe inventaris op, bijna een eeuw na de verschijning van de inventaris van Bevents en Duiteler, die vorige week aan bod is gekomen.
Van der Marck werkte een stuk gestructureerder dan zijn voorgangers. Dat is bijvoorbeeld te zien aan de verdergaande serievorming, maar ook aan het plaatsen van alle stukken in dezelfde kasten en 'schaapen' (schappen). Archiefstukken lagen dus niet langer verspreid over allerlei verschillende 'laaijen', 'doosies', lessenaars of koffers!

Ordening op redactionele vorm

Ook qua ordening is in de 19e eeuw meer structuur te herkennen. De meeste stukken zijn namelijk op redactionele vorm geordend. Dat wil zeggen dat de functie van het document de plaats in het archief bepaalt. Dus worden bijvoorbeeld alle rekeningen bij elkaar geplaatst, net zoals de notulen en de correspondentie. De afbeelding hiernaast is een voorbeeld van dit ordeningsprincipe. In kast drie lagen, zoals je op de foto kunt zien, namelijk zowel kerkrekeningen als serviesrekeningen opgeslagen en als je één pagina verder zou bladeren in de inventaris kom je in diezelfde kast ook de wees- en gasthuisrekeningen tegen. Van der Marck paste dit ordeningsprincipe overigens niet helemaal consequent toe, want de stadsrekeningen stopte hij bijvoorbeeld weer in een andere kast.

Chaotische Varia-collectie

'Men kan zich moeilijk den jammerlijken indruk voorstellen door den aanblik van de totaal verwarde, zwartgebrande en onherkenbaar geworden doornatte massa teweeggebracht (...) Het is diep betreurenswaardig dat zulk een historiebron als met één slag onbruikbaar is geworden en grootendeels onherstelbaar verwoest en vernietigd,' aldus rijksarchivaris van Noord-Brabant A.C. Bondam, vlak na de noodlottige brand op het Graafse gemeentehuis in de nacht van 2 op 3 oktober 1902.

Naar aanleiding van deze brand vond een grondige restauratie van het archief plaats en dit leidde uiteindelijk tot het verschijnen van een nieuwe inventaris in 1914, geschreven door rijksarchivaris J.P.W.A. Smit. De grootste verandering had te maken met de gevolgen van de brand, die vele stukken onleesbaar had gemaakt. Bovendien waren grote gedeeltes van het archief door elkaar geraakt en het onderlinge verband was verdwenen. De rijksarchivarissen konden niet het hele archief restaureren en opnieuw ordenen. Er bleef een grote 'Varia' categorie over, bestaande uit 'onuitgezochte verbrande fragmenten.'

Smit besluit zijn inventaris met 43 onuitgezochte, verbrande Varia portefeuilles...

Ook qua ordening zijn er grote stappen gezet aan het begin van de 20e eeuw. Zo is voor het eerst het oude van het nieuwe archief (vanaf 1810) gescheiden en worden er rubrieken gebruikt. Deze rubrieken weerspiegelen in zekere mate de taken of beleidsterreinen van het stadsbestuur en daarmee wordt gehoor gegeven aan de richtlijnen die Muller, Feith en Fruin in 1898 in de Handleiding voor het ordenen en beschrijven van archieven hadden opgesteld.

Recente inventarisatie- en restauratiewerkzaamheden

In 1979 verscheen een verslag omtrent de materiële toestand van het Graafse stadsarchief, geschreven door Harm Douma en de heer Schoonhoven. Ook in dit verslag wordt de Varia categorie nog omschreven als een 'mesthoop', die in de 'grootst mogelijke wanorde' verkeerde.

Ook in 1979 waren vrijwel alle Varia portefeuilles nog onuitgezocht en verkeerden ze in een slechte staat

Gedurende de jaren tachtig zijn vele stukken gerestaureerd en in de laatste decennia zijn steeds meer Varia stukken uitgezocht en beschreven. De stukken zijn echter nog niet geordend, maar in een lange lijst onderaan de online inventaris geplakt. Verder valt op dat deze huidige inventaris nog steeds gebruik maakt van precies dezelfde ordening uit 1914!

De brand heeft dus voor schade en wanorde in het Graafse archief gezorgd, maar vele stukken konden gerestaureerd worden. Ook tegenwoordig worden er elk jaar opnieuw Graafse archiefstukken naar het restauratieatelier gestuurd. Er is nog veel werk aan de winkel qua restauratie en ordening, maar er is zeker hoop voor dit prachtige archief!

Volgende week: conclusies en bijzonderheden

De volgende keer zal ik de belangrijkste conclusies van mijn scriptie weergeven, evenals enkele overige bijzonderheden en mooie foto's, die ik tijdens mijn archiefonderzoek heb gemaakt.

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Oud-archivaris Harm Douma in de prijzen!
- Ssst! Luister naar 't verhaal van 't archief...

Graafse logies- en serviesgelden

Eerste pagina van de serviesrekening uit 1629

Vorige week heb je kunnen lezen over mijn onderzoek in de stadsrekeningen van Grave in het kader van mijn afstudeerscriptie Archiefwetenschap. Dit keer duiken we nogmaals het Graafse stadsarchief in, maar nu kijken we naar de documenten die iets te maken hebben met de militaire  taken van het vestingstadje.

In de scriptie stond de vergelijking van alle inventarissen van het Graafse stadsarchief centraal. Maar hoe doe je dat? Eén manier was het analyseren van alle documenten van één werkproces, om vervolgens te kijken op welke manier latere archivarissen om zijn gegaan met deze documenten. Hoe hebben zij de stukken beschreven en geordend? Hieronder volgt een aantal voorbeelden van stukken die uit dit militaire werkproces zijn voortgekomen.

Servies- en logiesgelden?

De officiële naam van het proces is 'de ontvangsten en distributie van logies- en serviesgelden.' In modern Nederlands betekent het dat er wordt gekeken naar de ontvangsten en verspreiding van de vergoedingen die burgers ontvingen voor het onderbrengen van soldaten (logiesgelden) en de lonen die officieren en soldaten betaald kregen (serviesgelden).

Deze handelingen zijn onder meer vastgelegd in een serie serviesrekeningen, die in Grave in 1602 begint. Hieronder zie je twee voorbeelden van dergelijke rekeningen, één uit de periode 1627-1629 en één uit 1662-1665. Het verschil in omvang van de rekeningen is te verklaren door de toename van het aantal oorlogshandelingen tijdens de  Tachtigjarige Oorlog en de afname daarvan na de Vrede van Münster in 1648. 

De omvangrijke serviesrekeningen uit 1627-1629

De compacte rekeningen uit de periode 1662-1665 na de Vrede van Münster

Inkwartiering

Tot en met begin 19e eeuw gingen de Graafse burgers gebukt onder de last van de aanwezigheid van vele militairen. De meeste burgers werden namelijk gedwongen slaapplaatsen aan de soldaten aan te bieden. Hiervoor kregen zij uiteraard een vergoeding, de zogenaamde logiesgelden, van de Raad van State. Deze logiesgelden werden door het stadsbestuur namens de Raad uitgekeerd en dit resulteerde vaak in onenigheid over achterstallige betalingen.

Om de vergoedingen te ontvangen, werd per gezin bijgehouden hoeveel soldaten er waren ondergebracht op zogenaamde logiesbriefjes. Hieronder een voorbeeld van dergelijke briefjes, waarbij ook duidelijk de schade te zien is, veroorzaakt door de brand op het gemeentehuis in 1902.

Een verzameling logiesbriefjes uit begin 19e eeuw

Eindelijk: kazernes!

De burgers begonnen steeds meer te klagen over de vele militairen die de stad moest herbergen. Op een gegeven moment, in 1629, waren er maar liefst 4000 militairen in Grave gelegerd, terwijl het vestingstadje zelf slechts 2000 inwoners telde! Steeds meer stemmen gingen op voor het bouwen van kazernes. Onderstaande notitie van het stadsbestuur laat het overschot aan militairen goed zien. Hiermee wilden de bestuurders aan de hogere autoriteiten de penibele situatie duidelijk maken en zo toestemming vragen voor de bouw van kazernes. Uiteindelijk werd deze toestemming in 1743 door de  Raad van State verleend. Helaas was de capaciteit van de kazernes niet altijd groot genoeg, waardoor sommige burgers opnieuw tot inkwartiering van soldaten werden gedwongen.

Notitie van het stadsbestuur in 1742 met een opsomming van het aantal huizen (309) en het aantal gelegerde militairen (rond de 1500) in Grave

Volgende week: de oudste inventarissen

Bovenstaande documenten zijn beschreven en geordend in verschillende inventarissen. Volgende week zal ik de oudste inventarissen bespreken. Hoe gingen de Graafse secretarissen uit de 17e en 18e eeuw om met deze archiefstukken? Niet altijd even zorgvuldig, zoals zal blijken...

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
-  Alarm aan de Maas
-  Ton bier en 'n gevangen schout: cloveniers in Grave

Bizarre boeven en boetes

Op de eerste meidag van dit jaar kreeg een oma uit Den Haag wel een heel vervelende verrassing van de gemeente: een boete van 130 euro omdat haar kleinkinderen, verrukt over de eerste lentebloemen, enkele narcissen hadden geplukt uit het gemeentepark. De twee kleine boefjes zelf kregen ook een teleurstelling te verwerken. Zij moesten namelijk hun prachtige 'oogst' afstaan aan de stadswachten. Deze peuters en hun oma zijn zeker niet de enige slachtoffers. Ook in Brabant zijn door de eeuwen heen bizarre boetes uitgeschreven voor even zo opmerkelijke overtredingen...

 



Dit waren een paar dure broden voor de Graafse bakkerij!

Oneerlijke bakkersvrouw
De eerste 'gedupeerde' leefde in het midden van de 18e eeuw in Grave en verdiende de kost als bakkersvrouw. Op een gegeven moment werden haar baksels echter gecontroleerd en wat bleek? Maar liefst 34 halve roggebroden en enkele tarwebroden bleken geen 'behoorlijk gewigt' te hebben! Dit kwam de oplichtster duur te staan; ze kreeg een boete van 400 gulden opgelegd door de schepenen van Grave.

Een beschonken korporaal
Net als vandaag de dag moest menig dronkelap de afgelopen eeuwen verschijnen voor de rechter. De korporaal die in 1850 werd aangeklaagd, moet echter wel héél ver heen zijn geweest. Hij lachte de knecht van het Maasveer te Grave niet alleen uit, maar hij gaf hem ook een aantal klappen in het 'gezigt' en liep met 'zijnen kop' tegen de buik van de arme knecht aan. Vervolgens viel de korporaal in zwaar beschonken toestand pardoes op grond, waarbij hij zijn hoofd bezeerde. Gelukkig voor de knecht waren er enkele getuigen, die bevestigden dat hij geen tegenweer had geboden en dat hij dus niet schuldig was aan deze verwondingen.

Een deel van het proces-verbaal uit 1850

Sabels en varkenskoppen
Bovenstaande overtreding is al aardig bizar te noemen, maar de volgende Graafse boef maakte het wel heel erg bont. Hermen Claassen van Deventer zat in 1719, wanneer het vonnis werd geveld, al achter de tralies en werd beschuldigd van een hele reeks misdaden. Zo werd hij verdacht van het stelen van onder andere een stuk spek, kousen en zelfs een varkenskop (!) en scheen hij de boel kort en klein te hebben geslagen tijdens zijn gevangenschap in Escharen. Hij ging daarbij zelfs met een sabel geheel door het lint en sloeg daarmee glazen en stoelleuningen aan diggelen.

Zijn straf was dan ook niet mals. Niet alleen werd hij voorgoed uit zijn woonplaats Grave verbannen, maar hij moest ook 10 slagen met de 'roede' ondergaan. Tot slot zou hij, wanneer hij ooit weer een misdaad zou plegen, meteen 'met de coorde' gestraft worden 'datter de dood naarvolgt.' Laten we hopen voor hem dat hij zich de rest van zijn leven netjes heeft gedragen...

Een hardvochtig vonnis uit 1719

Vind je dit interessant? Lees dan ook:

- Over 'n ketterse arts en 'n teergevoelige beul

- Geen katje om zonder handschoenen aan te pakken!