Frank Lammers&Henk Buijks door Oss van vroeger

...fragment uit De Canon van Lammers...

Ik zie, ik zie, wat jij niet ziet… Wat is er zo interessant dat oud- BHIC’er Henk Buijks en Frank Lammers vol bewondering over het hek gebogen staan? Midden in een weiland staan Frank en Henk voor het monument voor de verongelukte arbeiders van de Maaswerkzaamheden in 1935.

In zijn nieuwe tv-serie De Canon van Lammers gaat Frank namelijk op zoek naar de bijzondere geschiedenis van Nederlands en Belgisch Brabant. In tien afleveringen maakt hij een rondreis door het oude hertogdom. Aanstaande zondagavond 16 oktober komt in de vierde aflevering de regio Oss, Megen en Ravenstein aan de beurt met niemand minder dan onze oud-collega Henk Buijks.

Als regionaal historicus leidt Henk Frank langs de unieke geschiedenis van noordoost Brabant. In deze aflevering maakt Frank een tour door Oss en omstreken. In Boxtel en Den Bosch worden Franks vragen over de Brabantse hertogen en het stoere ridderleven beantwoord. Daarna reist hij zuidwaarts voor een indrukwekkend bezoek aan Nationaal Monument Kamp Vught. De oorlog blijft het onderwerp wanneer hij in Ravenstein het verhaal van verzetsstrijder Willie Andriessen hoort. Ten slotte baggert Frank door de Megense uiterwaarden en weilanden om de omgeving van de arbeiders te verkennen die reeds in 1935 dijken hebben gebouwd.

Mis het avontuur van Frank en Henk niet! Schakel voor een leerzame avond aanstaande zondag in om 19.00 uur in op Omroep Brabant.

Yvonne Verstappen

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Je tijdmachine naar Oss
- De jaren zestig

'Cold case' archiefkraak Berghem

Regiohistoricus op pad



...het laatste tastbare bewijsmateriaal: een foto van de ontvreemde kluis...

In politiethrillers is regelmatig  sprake van ‘cold cases’, oude zaken die onoplosbaar leken, maar jaren nadien weer uit de mottenballen worden gehaald. De rechercheur is vaak een oude rot in het vak die indertijd betrokken was bij het onderzoek en niet met pensioen wil gaan zonder een ultieme poging gewaagd te hebben. Soms wordt de dader dan alsnog ingerekend. Het verhaal dat nu volgt, heeft daar iets van weg. Niet alleen wat de zaak betreft, want de rechercheur zit in een soortgelijke positie…..

In oktober 1988 bezocht de streekarchivaris van Maasland, Henk Buijks, de pastorie van Berghem. Hij wilde het parochiearchief raadplegen voor een onderzoek naar de bouwgeschiedenis van de kerken van Berghem. In 1848 zouden de Berghemnaren de stenen voor de bouw van hun nieuwe kerk zelf hebben gestookt, en daarover was wellicht iets te vinden in de financiële stukken van die tijd.

Pastoor Van Genuchten wees Buijks de weg naar het kleine kluisje dat in de voorkamer van de pastorie op de grond stond. Daarin waren oude archiefregisters opgeborgen. De losse stukken lagen in een ander vertrek. De archivaris vond wat hij zocht in een 19^e-eeuws kasboek en vroeg de pastoor of hij misschien genegen was het archief op enige termijn onder te brengen in het gemeentelijk archiefdepot. Dat was het jaar tevoren opgeknapt, tegelijk met de rest van het gemeentehuis. De pastoor wees het verzoek meteen af, maar stond wel toe dat het kasboek ’n uurtje meeging naar het gemeentehuis voor het maken van kopieën van de passages uit 1848. Buijks maakte toen een foto van het kluisje en wandelde even naar het gemeentehuis.

Enkele weken later, op Allerheiligen (1 november), stopte er een busje bij de pastorie. De pastoor was in de kerk voor de Allerzielendienst en de huishoudster opende de deur voor twee mannen met een bedrijfslogo op hun kleding. Die vertelden dat zij kwamen voor het kluisje in de voorkamer. Het moest nagekeken worden. Enkele minuten later waren zij vertrokken, met het kluisje. Jammer genoeg voor hen zaten er geen kelken en monstransen in…

Enkele dagen later belde de pastoor naar het Streekarchief in Oss. Of er nog kopieën waren gemaakt van de gestolen archivalia. En of de archivaris een zoekactie wilde opstarten. Ondanks diens frisse tegenzin kwam er zo’n actie. In Weekblad De Sleutel verscheen een oproep om dit Berghems erfgoed anoniem af te geven bij het Streekarchief. Tot nu toe is dat niet gebeurd. Maar het kan nog, bij de receptie van het BHIC!

Verhalen in glas en lood

Regiohistoricus op pad…

...kersttafereel in kerkraam Berghem...

Hoog in het priesterkoor van de Willibrorduskerk in Berghem en bijna onbereikbaar voor het menselijk oog is het kersttafereel te zien dat we hierboven afbeelden. ’n Bekend verhaal, zou je zeggen, maar wie weet nog dat de os, als rein dier, stond voor het reine volk (de herders en de joden) en de ezel voor het onreine (de heidenen)? De clou van dit verhaal is dat rein èn onrein Jezus erkende als hun nieuwe Heer.

Tal van katholieke kerken in Brabant beschikken over kleurrijke glas-in-loodramen, de meeste uit de tijd van de neogotiek. De kunstenaars die ze vervaardigden, hadden kennis van de verhalen en de heiligen die erin werden uitgebeeld. Ook de gebruikte symbolen, vaak middeleeuws van oorsprong, waren hen niet onbekend. Hetzelfde gold voor de pastoor, de kapelaans en zeker ook voor een gedeelte van de vaste kerkgangers.

...museum voor Vlakglas - en Emaillekunst... 

Inmiddels leven we in een tijd van snel verminderd kerkbezoek en sluiting van kerkgebouwen. Ook voor de gebrandschilderde kerkramen, letterlijk en figuurlijk bijna buiten het gezichtsveld van de 21-eeuwer, is het vijf vóór twaalf. De medewerkers van het Museum voor Vlakglas- en Emaillekunst in Ravenstein hadden hier oog voor en begonnen in 2008 met het fotograferen en beschrijven van de ramen van zeven kerken in en om Ravenstein. Later werd het project uitgebreid tot alle dorpskerken in de gemeente Oss (niet die in de stad!). Ook Bernheze (Dinther en Heeswijk) , Landerd (Reek, Schaijk en Zeeland),  Maasdonk (Geffen en Nuland), Sint-Michielsgestel (Den Dungen, Gemonde en Sint-Michielsgestel) en Uden (Volkel) werden bezocht.

...dertig boekjes, tel maar na ;-)...

Voor het Ravensteinse Museum kwam het BHIC in beeld, toen parochiearchieven moesten worden geraadpleegd. Daarvan berust een groot aantal in onze depots. Helaas bleek de in de archieven beschikbare informatie vaak summier, maar we waren blij verrast, toen ons op 13 december 2012 dertig boekjes ter hand werden gesteld, over elke kerk één. Maar het leukst vinden wij de website www.kerkramen.nl. Die bevat soms nog uitgebreidere informatie dan de boekjes en je kunt thuis inzoomen op alle gefotografeerde kerkramen, dus ook op het kersttafereel in Berghem!

Lithoijens Familiealbum 2

Regiohistoricus op pad...

 

Op donderdag 15 november 2012 wordt in Lithoijen een expositie geopend met foto’s van bruidsparen uit het Maasdorp. We meldden dit al eerder in ‘Brabant Bekijken’. Minder bekend is misschien nog dat er die dag ook een boek verschijnt: deel 2 van het Lithoijen’s Familiealbum!

Eén jaar geleden presenteerden Carla en Frans Heeren met gepaste trots het eerste deel van het Lithoijen’s Familiealbum. Deze publicatie vloeide voort uit de fototentoonstelling die Frans Heeren in april 2010 samenstelde uit fotoalbums van tientallen dorpsgenoten. Maar na de verschijning van deel 1 hield de toestroom van foto’s niet op. Er bleek ruim voldoende materiaal te zijn voor een tweede album, en misschien zelfs voor een derde….

Maar nu ligt dus deel 2 op tafel. Bij het doorbladeren valt op dat op veel foto’s wordt geposeerd. Logisch ook, want vooral vóór 1950 was lang niet iedereen een camera rijk. Als het even kon, trok je dus je zondagse kleren aan, voordat je op de foto ging. Later lieten mensen zich gemakkelijker betrappen door het oog achter de lens. Bijna alle foto’s zijn in of bij het dorp gemaakt. Slechts ’n enkele keer is er sprake van een uitstapje (Scheveningen) of van een vakantiekamp. Er moest vooral gewerkt en gekerkt worden , maar er was zeker ook tijd voor gezelligheid thuis en voor sport en toneel.

Toch komt soms de ‘grote geschiedenis’ langs in Lithoijen, dat natuurlijk niet helemaal op zichzelf staat: overstromingen van de Maas of ‘de Beers’, joodse kinderen in het dorp (onderduikers?), emigratie naar de V.S. Ook wordt achter dagelijkse taferelen de nuchtere werkelijkheid zichtbaar. Op klassenfoto’s van vroeger is uit de kleding van de kinderen op te maken dat de sociaal-economische verschillen ook binnen dit dorp groot waren. En overal duiken pastoors, paters en zusters op: de Rooms-Katholieke Kerk was alom aanwezig. Eveneens opvallend is de vooroorlogse middenstand in Lithoijen. Voor de dagelijkse boodschappen hoefde je niet het dorp uit!

Nieuwsgierig geworden? Dan zeker een bezoek brengen aan de bruidsparenexpositie in Lithoijen. Het album is daar te koop voor 42 euro. Na afloop van de tentoonstelling is het boek alleen verkrijgbaar via Frans Heeren (tel. 0412-482216; e-mail: ontwerpbureau.heeren@planet.nl).

Open monumentendag 2012 in... Haren

Regiohistoricus op pad

...Voorbereiding ruilverkaveling met dorp op de achtergrond...
Foto: Daan Scholte. Collectie Stadsarchief Oss

Op zondag 9  september 2012 kreeg het dorpje Haren bij Oss een invasie van fietsers te verwerken. Dat had alles te maken met het prachtige weer en Open Monumentendag, maar bij het Erfgoedlokaal Haren was ook gratis koffie met peperkoek en cake…

Uiteraard ging het bij het Erfgoedlokaal niet alleen om de inwendige mens. Een bord met foto’s van de Beerse Maas en de hutten in de polder lokte de meeste mensen naar binnen, waar veel meer was te zien: foto’s en films over de perikelen van de Maas, archeologische vondsten, een compleet rustaltaar dat vroeger werd opgesteld in de route van de Harense processies.

...Links de Dennenburgsedam en 
rechts de dorpenweg in aanleg...
Foto: Daan Scholte. Collectie Stadsarchief Oss

Uniek waren enkele foto’s van omstreeks 1950, gemaakt door de Osse fotograaf Daan Scholte en deel uitmakend van de collectie van het Stadsarchief Oss. Je zag landmeters en bodemkundigen aan het werk, in de velden rondom Haren. Zij bereidden de eerste grote ruilverkaveling voor, een ingreep die de Maaskant voorgoed veranderde. Tegelijkertijd werd de Dorpenweg aangelegd. Het “Groen van Toen”, thema van de Open Monumentendag 2012, is er dus niet meer.

...Ontvangst bij Erfgoed Lokaal...

Op de foto’s waren ook delen te zien van de Groenendijk en de Dennenburgse Dam. Deze moesten het water keren van de Beerse Maas. Vooral de Groenendijk, die het dorp Haren beschermde tegen het Beerse Maaswater uit het Land van Ravenstein, is berucht geworden. Inwoners van de Ravensteinse dorpen Dennenburg en Deursen trachtten de dijk door te steken en kwamen daardoor in conflict met mannen uit Haren die dat wilden voorkomen. De Groenendijk en de Dennenburgse Dam overleefden de ruilverkaveling niet; ze verdwenen met  het “Groen van Toen”.


Toch eindigen we niet in mineur. Binnen de bebouwde kom van Haren zijn nog restanten aanwezig van de middeleeuwse dorpsakkers of –essen. De gemeente Oss en Projectbureau Orbis bekijken momenteel in hoeverre het mogelijk is elementen van dit oude “dorpslandschap” terug te brengen. Haren gaat voor “Groen van Morgen”!

Een regenprijsvraag (en nog veel meer!)

De regiohistoricus vertelt...

Enkele weken geleden schonk een bezoeker het BHIC ’n aantal afleveringen van het weekblad Het Leven. Geïllustreerd, jaargang 1935. Opmerkelijk daarin was een regenprijsvraag: raden hoeveel millimeter regen er een van de komende weken zou vallen. Daar kon je 25 gulden mee winnen. Zou wel ’n leuk ideetje zijn geweest voor de zomer van 2012!

Maar natuurlijk was er in Het Leven meer interessants te lezen en te bekijken. Met stip op 1 stond het wekelijkse verhaal over “de Ossche onderwereld”. In 1935 was ’n groot aantal strafzaken aangaande de Bende van Oss onder de rechter. De reporters van Het Leven wisten er met smaak en niet zonder sensatiezucht over te vertellen. Dat allemaal nadat ’n tweetal van hen in 1934 min of meer Oss was uitgeslagen. In een beruchte Osserschaijkse kroeg hadden zij door middel van rondjes bier en sigaren stof voor een artikel verzameld.

Ook boeiend waren de bijdragen over de internationale politiek. Italië voerde volop oorlog in Ethiopië, dat ze toen Abessinië noemden. En in “Duitschland” rees de ster van Hitler en de zijnen. De lezer van nu weet waar dat in 1938-’39 op uitdraaide, maar in 1935 leek alles nog mogelijk. Toch vraag je je af hoe men toen de verhalen las over het Saarland, dat sinds de Vrede van Versailles door een internationale troepenmacht was bezet. Volgens de nazi’s moest dat gebied “heim ins Reich”, een kreet die nu heel andere associaties oproept dan wellicht toen. Saarland werd in 1935 inderdaad weer Duits.

Er was dat jaar meer in de maak waarvan de toekomst ongewis was. We bekeken een reportage van de interland Nederland-Denemarken op zondag 3 november 1935, die overigens eindigde in een 3-0 overwinning voor Oranje. De fotograaf van Het Leven legde ’n aantal spelmomenten vast, maar kreeg tijdens de rust ook onderstaand groepje supporters voor zijn lens: van links naar rechts: Jan Kan (lid Raad van State en ex-minister), ex-minister Marchant, de heer Kan jr. en mevrouw Kan. Kan junior, Wim Kan dus, was in 1935 nog niet zo bekend als zijn vader en zijn vrouw, de revuester Corry Vonk. Samen zouden zij in 1936 het ABC-cabaret oprichten, waarna Wims ster begon te rijzen...