Buurten met boeren en buitenlui

...aan het werk in Landhorst...

'Buiten zit van binnen' is het thema van de Brabantse Erfgoed Biënnale. In het kader daarvan heeft Erfgoed Brabant een portrettenserie gemaakt van Brabanders die iets hebben met de grond waarop ze wonen, leven en werken. In deze blog aandacht voor één van die afleveringen, namelijk die over Landhorst.

Even een flinke stap terug in de tijd. Midden in de Peel ligt Landhorst, een soort niemandsland. Het gebied was eigendom van de Heer van Cuijk, die deze barre vlakte, waar slechts wolven en struikrovers huisden, verdeelde onder de nabijgelegen gemeenten Beers, Beugen, Cuijk, Haps, Wanroij en Oploo. De plek waar later de dorpskern van Landhorst zou komen, viel vanaf toen grotendeels onder Wanroij en voor een stukje onder Beugen (de Beugense hei). In Wanroij had men het over de Wanroijse Peel. In de twintigste eeuw ontstond hier een echt ontginningsdorp.

Maar de start is niet al te veel rooskleurig. "Het is niks en het wordt niks...", zou burgemeester Cornelissen gezegd hebben. Ook zijn opvolger, burgemeester Smulders, sprak na de oorlog over Landhorst als een ”ongewenst kind dat er nooit had mogen komen.” Maar dat ligt nu allemaal lang achter ons. Landhorst heeft zich ontwikkeld tot een kerkdorp van ongeveer 750 inwoners met diverse interessante bedrijven. Zoals het melkveebedrijf van de familie De Kleijne. Ze houden een melkveebedrijf compleet met melkrobot. Toch komt opa De Kleijne nog elke dag naar de boerderij van zijn oudste zoon om wat koeien machinaal te melken. Een familieportret uit dit ontginningsdorp vind je hier (vanaf pagina 19).

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Licht aan Landhorst
- Echtpaar de Win: beroemd in heel Landhorst

Héél speciale kerstwensen!

Met gepaste trots presenteren wij onze kerstkaart van niemand minder dan de Brabant, daar brandt nog licht. Met een prachtig besneeuwde Citadel en veel historische figuren. Ga ze maar eens zoeken... :-) En de allerbeste wensen voor 2013!

“Er was eens…..geen Biesbosch”

Regiohistoricus op pad...

 

Dordtse wethouder Mos spreekt auteur Wim van Wijk toe...

Zo begint de Historische Atlas van de Biesbosch: bijna als een sprookjesboek. Er staan 78 kaarten in, dus ook 78 verhalen, want deze atlas van Biesboschkenner en –bewoner Wim van Wijk is geen catalogus, maar een verhalenboek. Toch komen ook de pure kaartliefhebbers, en speciaal de internetfanaten onder hen, ook nu aan hun trekken….

Op vrijdag 30 november 2012 vond de presentatie van Van Wijks ‘magnum opus’ plaats. Niet in een stadhuis, archiefgebouw of winkel, maar zoals het in de Biesbosch hoort: op een boot. Die voer, beschenen door een fel najaarszonnetje, door de kreken van de Hollandse Biesbosch. Aan boord bevond zich, naast de auteur en diens familie en vrienden, een gemêleerd  gezelschap van uitgevers (W Books), bestuurders (stad Dordrecht), archivarissen & historici, natuurliefhebbers en sponsoren.

Het Biesbosch kaartenboek 

De Atlas is feitelijk het verslag van Wim van Wijks zoektocht naar de veranderingen in het landschap van de Biesbosch. Eens was dit een groot waterschap, de Grote Waard. Een reeks rampzalige watersnoden, waaronder de bekende Elisabethvloed van 1421, maakte daar één grote binnenzee van. Stap voor stap veranderde deze watermassa in het hybride landschap dat we nu kennen als de Biesbosch. Van Wijks grootste uitdaging was het vinden van sporen van de situatie vóór 1421 in het landschap van nu. De kaarten en de verhalen doen verslag van die speurtocht.

Ofschoon de Biesbosch oorspronkelijk geheel in Hollands gebied lag, behoort het grootste gedeelte sinds 1815 tot de provincie Noord-Brabant. Vandaar dat ook het BHIC betrokken werd bij dit project, als informatiebron en als leverancier van kaartenscans. Maar de meeste kaarten zijn afkomstig uit het Hollandse: de depots van het Nationaal Archief, Erfgoedcentrum DiEP (Dordrecht e.o.) en de Universiteitsbibliotheek Leiden. Wel betreft meer dan de helft van de 78 kaarten Brabants territorium. ’n Aantal daarvan kwam tot nu toe zelden of nooit het depot uit.

Het waterbushokje  (foto's Henk Buijks, BHIC)

Tegelijk met de verschijning van deze Biesboschatlas ging een website de lucht in: www.erfgoedcentrumdiep.nl/biesbosch. Daar kan verder worden ingezoomd op de kaarten dan in het boek mogelijk was. Bovendien tonen onze Dordtse collega’s kaarten waarnaar de Atlas verwijst zonder ze te laten zien. Dat is smullen geblazen. We eindigen dus graag met een pluim voor Dordt!

Op jacht naar de schat... kamer!

Het kan je zomaar overkomen, je loopt in een museum en ziet daar plotseling een fraai vormgegeven box liggen. Er blijkt dan ook nog eens op te staan dat je ‘m mag houden… Hoe dat kan? Het BHIC pakt namelijk de hele maand december uit met speciale decemberacties rond  de uitgave van ‘Schatkamers van Nederland’, een geïllustreerd boek met 24 historische kaarten van Nederland.

Nederland ontdekken aan de hand van zijn historische kaarten. Dat is de uitdaging die de ANWB, het BHIC, het Nationaal Archief en de overige Regionaal Historische Centra bieden in ‘Schatkamers van Nederland’. In geen ander land ter wereld is het landschap zo door mensenhanden gemaakt. Hoe dat in de loop der eeuwen is gebeurd, laten de duizenden kaarten in onze nationale en regionale archieven zien. ‘Schatkamers van Nederland’ toont de mooiste en meest bijzondere kaarten en vertelt het verhaal van deze kaarten en van de tijd waarin ze werden gemaakt.

De variëteit aan kaarten in deze box is groot: naast een spionagekaart van Filips II en een kaart van de eerste autoweg van Friesland, bevat de uitgave 22 andere kaarten die onze twaalf provincies karakteriseren. Ook van Noord-Brabant zijn er twee práchtexemplaren opgenomen! Elk hoofdstuk bespreekt een provincie aan de hand van twee historische kaarten. De kaart zelf krijgt aandacht, wordt geïnterpreteerd in het licht van de geschiedenis en verrijkt met ander kaartmateriaal en historische foto’s. Voor elke provincie wordt ook een wandel-, fiets- of autoroute gegeven om de sporen met eigen ogen te volgen. Daarmee is deze gezamenlijke uitgave een geschiedenis van de Nederlandse provincies, verbeeld door het werk van onze kaartmakers. 

Zou in Kasteel Heeswijk een 'Schatkamers van Nederland' liggen? 

Decemberacties
Het BHIC heeft tien van deze ‘Schatkamers’ verspreid door Noord-Brabant. Vanaf 1 december ligt deze box met daarin het boek op diverse cultuurhistorische plekken zoals kerken en musea. Wil je ook de bijbehorende kaarten? ‘Like’ dan onze Facebookpagina en geef de speciale code op de box door. Wij sturen de kaarten dan naar je toe! Uiteraard maken ook onze vaste bezoekers kans op deze mooie aanwinst. De hele maand december verloten wij iedere dag op onze studiezaal één box onder hen, zowel op de locatie in Den Bosch als in Grave.

De vraag is dan ook: “Ga je mee op jacht naar deze schat?”

The making of...

“Na het afronden van een mooi stripboek over de historie van Zeeland, speelde het al een poosje door hun hoofd. Als rasechte Brabanders vonden ze dat er eigenlijk ook een stripboek van de geschiedenis van Noord-Brabant moest komen”, vertelt de Brabantse illustrator Henk Wittenberg.  

Zo gebeurde het dat Henk samen met Danker Jan Oreel, ook illustrator en Brabander, anderhalf jaar geleden een plan bedacht om deze Brabantse strip in eigen beheer uit te brengen. Het startkapitaal van 25.000 euro kregen ze via uitgifte van 250 aandelen à 100 euro in 12 weken bij elkaar. Daarna begon er een jaar van studie en onderzoek, schetsen en schuiven, tekenen, inkten en inkleuren. Ook benaderden ze het BHIC en Erfgoed Brabant, om de Brabantse geschiedenis te toetsen. Lachend: “Nu is het zover, als ik niet uitkijk val ik hier over de pallets met stripboeken”. Aanstaande maandag ligt de strip in de boekwinkel!

The making of :

(Bron: YouTube/Omroep Brabant, febr. 2012) 

De geschiedenis in strip
In 'Brabant, daar brandt nog licht' maken twee jongeren via een app op hun mobieltje een reis door de tijd op Brabantse bodem. Dit scenario vormt de basis voor een stripboek over de geschiedenis van Noord-Brabant. Een lichtvoetige en humoristische wijze om kennis te nemen van onze historie van Bergen op Zoom tot de Peel. “Het is dus geen geschiedenisboek vol met jaartallen en adellijke families, maar een historisch verantwoord overzicht van wat de mensen in dit deel van Nederland is overkomen, met commentaar in ‘sappig’ Brabants dialect!” , aldus Wittenberg.

Belangstellenden kunnen het werkproces van Henk en Danker Jan al geruime tijd volgen op Facebook. Ze zien daar de meest prachtige striptekeningen, al dan niet ingekleurd, voorbij komen. Zelfs de prachtige 17e – eeuwse Citadel waar het BHIC in gehuisvest is, werd door de illustratoren vastgelegd. Kijk maar eens hieronder! 

Open monumentendag 2012 in... Haren

Regiohistoricus op pad

...Voorbereiding ruilverkaveling met dorp op de achtergrond...
Foto: Daan Scholte. Collectie Stadsarchief Oss

Op zondag 9  september 2012 kreeg het dorpje Haren bij Oss een invasie van fietsers te verwerken. Dat had alles te maken met het prachtige weer en Open Monumentendag, maar bij het Erfgoedlokaal Haren was ook gratis koffie met peperkoek en cake…

Uiteraard ging het bij het Erfgoedlokaal niet alleen om de inwendige mens. Een bord met foto’s van de Beerse Maas en de hutten in de polder lokte de meeste mensen naar binnen, waar veel meer was te zien: foto’s en films over de perikelen van de Maas, archeologische vondsten, een compleet rustaltaar dat vroeger werd opgesteld in de route van de Harense processies.

...Links de Dennenburgsedam en 
rechts de dorpenweg in aanleg...
Foto: Daan Scholte. Collectie Stadsarchief Oss

Uniek waren enkele foto’s van omstreeks 1950, gemaakt door de Osse fotograaf Daan Scholte en deel uitmakend van de collectie van het Stadsarchief Oss. Je zag landmeters en bodemkundigen aan het werk, in de velden rondom Haren. Zij bereidden de eerste grote ruilverkaveling voor, een ingreep die de Maaskant voorgoed veranderde. Tegelijkertijd werd de Dorpenweg aangelegd. Het “Groen van Toen”, thema van de Open Monumentendag 2012, is er dus niet meer.

...Ontvangst bij Erfgoed Lokaal...

Op de foto’s waren ook delen te zien van de Groenendijk en de Dennenburgse Dam. Deze moesten het water keren van de Beerse Maas. Vooral de Groenendijk, die het dorp Haren beschermde tegen het Beerse Maaswater uit het Land van Ravenstein, is berucht geworden. Inwoners van de Ravensteinse dorpen Dennenburg en Deursen trachtten de dijk door te steken en kwamen daardoor in conflict met mannen uit Haren die dat wilden voorkomen. De Groenendijk en de Dennenburgse Dam overleefden de ruilverkaveling niet; ze verdwenen met  het “Groen van Toen”.


Toch eindigen we niet in mineur. Binnen de bebouwde kom van Haren zijn nog restanten aanwezig van de middeleeuwse dorpsakkers of –essen. De gemeente Oss en Projectbureau Orbis bekijken momenteel in hoeverre het mogelijk is elementen van dit oude “dorpslandschap” terug te brengen. Haren gaat voor “Groen van Morgen”!

Wa blèt ‘r óvver

Úje zoas ut vruuger waor, met links het postkantoor en in het midden het oude raadhuis op de splitsing van de Marktstraat, Kerkstraat en Sint Janstraat (1900)

	Het is alweer een paar maanden geleden dat we Cor van den Broek ontmoetten. Om precies te zijn tijdens onze BHIC-avond op 12 april in zaal Stevens in Uden. Hij vroeg ons of hij een gedicht mocht voorlezen over Úje zoas ut vruuger waor. Eigenlijk zat onze Udense avond al vol genoeg, maar omdat het thema van zijn gedicht naadloos paste bij ons programma, maakten we voor Cor (alias 'Bruukske') graag een uitzondering.

Wa blèt ‘r óvver


Wa blèt ‘r óvver van ons dúrrep,
as ze alles zo mar afbreeke.
En d’r nie wordt geluisterd,
as gewone mense spreeke.

Wa blèt ‘r óvver van ons dúrrep,
as ze alles zo mar volbouwe.
En as bè hullie die protesteere,
de mond word dichtgehauwe.

Wa blèt ‘r óvver van ons dúrrep,
as alles drèijt um geld en macht.
Dan wordt ons dúrpke èrrem
en nog donkerder dan de nacht.

Wa blèt ‘r óvver van ons dúrrep,
as ’t hart van Úje gao verdwijne.
En de zon in d’n aovend,
noit mèr zo skòn zal scheijne.

Wa blèt ‘r óvver van ons dúrrep,
as Úje wil worre as ’n stad.
Geleuf men dan mar mense,
dan we hebbe ’t kojste nog nie gehad.

Door: Bruukske

Na dit gedicht heeft het BHIC nog veel meer mooie gedichten mogen ontvangen van Cor, waarvoor uiteraard onze hartelijke dank! Onze webredactie heeft daar een mooie webpagina van gemaakt. Wil je ook kennismaken met ‘Bruuske’? Ga dan naar ‘zijn’ pagina op het online geschiedenisboekje van Uden. Weet je zelf nog een leuke anekdote, een mooi verhaal  of heb je foto's/fimpjes over vroeger, laat het ons weten via het forum! Wie weet, krijg jij dan ook wel je eigen webpagina op onze site ;-)

Tenslotte, heb je interesse om ook eens zo'n BHIC-avond bij te wonen? Kom dan op donderdag 20 september naar 'Terug in de tijd met René' in Sint-Oedenrode!

"Landelijk verkeer" in Uden met naast elkaar de tram en de boerenkar. Deze foto is genomen bij de kapel en het Onze Lieve Vrouweplein. Op de achtergrond zie je het huis van Janus Boonaerts (bakker) en van Frans van Poppel (drogist)

Catharinahof, een knipoog naar het verleden

...Het St. Catharina Gasthuis, op de hoek Gasthuisstraat Brugstraat, gezien vanuit de Oliestraat, in 1910...

Soms loopt er een mooi rode draad tussen heden en verleden. Zoals in Grave waar Catharina terugkeert in de zorg, maar nog veel meer...

Heer Jan van Cuijk zorgt ervoor dat in 1290 een gasthuis in Grave wordt gesticht, met als behoedster de Heilige Catharina. In het oudste stuk dat bewaard is gebleven - van 1 mei 1291 - zegt Heer Jan een rente van twintig pond per jaar toe aan het dan nog in aanbouw zijnde gasthuis. Dit geld is hoofdzakelijk bestemd voor de priester die het altaar bedient.

Het Gasthuis neemt de zorg voor de naasten in de stad op zich. Op eenvoudige wijze worden zieken verpleegd en armen en behoeftigen ondersteund. Directe medische zorg is er nauwelijks. In 1294 wordt de naam van het Catharina Gasthuis voor het eerst schriftelijk vastgelegd. Eeuwenlang vinden mensen er zorg totdat het gebouw in de jaren zeventig van de vorige eeuw zijn functie verliest. Daarvoor in de plaats komt nieuwbouw van bejaarden, onder de naam Maaszicht.

...De nieuwe naam voor het multifunctionele complex...

Maken we nu een flinke sprong in de tijd, naar 2012. Aan de Maas verrijst een nieuw multifunctioneel complex aan de rand van het centrum van Grave. Het biedt ruimte aan wonen, zorg, welzijn en cultuur. De bewoners van het huidige Maaszicht verhuizen naar Catharinahof. Zij krijgen extra intensieve zorg in kleine groepen. 
Maar Catharinahof biedt méér. Zo komen er huur- en koopappartementen in van woningcorporatie BrabantWonen. Ook het nieuwe gemeenschapshuis van de gemeente zal er gevestigd worden. 

Voor het complex is een passende naam gezocht. Meer dan honderd inzendingen komen binnen maar er is één naam die met kop en schouders bovenuit steekt: het Catharinahof, refererend aan het Graafse Gasthuis. Een mooie link naar het verleden is gemaakt.

Het verschil tussen soccer en football



...soccer of football in Rijkevoort in 1958?...

Je verwacht het niet meteen maar het was één van de zaken waarover werd gesproken tijdens Internationale Archieven Dag: heb je het over soccer of over football, als je over voetbal praat? Afgelopen zaterdag bogen heel veel verschillende archieven over de hele wereld zich over Twitter, stelden vragen aan elkaar en toonden hun mooiste collecties.

Dat leverde verrassende en opmerkelijke resultaten op. Zo kwam uit Schotland de tweet dat drie archieven de handen ineen hebben geslagen en hun informatie gezamenlijk presenteren via één website. Via een gesprekje met een archivaris in het Amerikaanse North Carolina stuitten we op een mooie fotocollectie over militairen uit de Eerste Wereldoorlog. En uiteraard konden we meteen onze Deense collega's van het Aalborg Stadsarkiv feliciteren met hun overwinning op Oranje.

Dat is allemaal leuk en aardig en het bevordert de contacten tussen archieven wereldwijd op een prettige, ontspannen manier. Maar als BHIC waren we het meest blij met de tweets van onze gebruikers; over onze dienstverlening of over onze collectie. Maar eerlijk is eerlijk, de tweets van gebruikers van archieven waren sterk in de minderheid. Iets waar we volgend jaar serieus naar moeten kijken.

Wil je nog eens kijken naar verschillende tweets van die dag? Kijk dan naar #archday12. En wil je nu precies weten hoe het zit met soccer en football? John Cleese legt het graag nog een keertje uit.

Geniaal, die Zwitsers!

‘Regiohistoricus op pad’   

De groep Brabantse archivarissen staat klaar om Swiss Fort Knox te bezoeken...

Nog niet zo lang geleden was in het NOS-journaal te zien hoe een Zwitserse helikopter assistentie verleende bij de wederopbouw van de telecommunicatietoren in Hoogersmilde. De beelden deden denken aan moeilijke reddingsoperaties ergens hoog in de Alpen. Maar ook aan precisiewerk zoals dat van horlogemakers in de Zwitserse Jura. Ja, Zwitsers kunnen nog meer dan bankieren!

In april 2012 was een groep Brabantse archivarissen enkele dagen te gast in Zwitserland. Ook het BHIC was vertegenwoordigd. Hoogtepunt, figuurlijk en letterlijk, was het bezoek aan een bijzondere berg bij Gstaad. Nee, geen kletter- of skitochten ditmaal, maar een reis naar het binnenste van de berg. Zoals op veel soortgelijke plekken elders in het land gaat hier oorspronkelijk een militair complex schuil, bestaande uit kilometerslange gangen, trappen, liften en holten.

Sinds de afloop van de Koude Oorlog is dat niet allemaal meer in gebruik. Twee oud-officieren van het Zwitserse leger zagen hier brood in. Waren er veiliger plekken om archief- en computerbestanden in op te slaan? Na lang soebatten kregen zij de beschikking over de berg bij Gstaad en begonnen zij het bedrijf Mount10 Swiss Data Backup (www.mount10.ch). De locatie  van de dataopslag kreeg een passende naam: Swiss Fort Knox. Toch weer ’n lijntje naar het bankwezen….

In de berg aan het werk!

Eenmaal in Gstaad gearriveerd, zagen we alleen maar een grijze bergwand met daarin enkele metalen toegangsdeuren èn twee gewapende bewakers. Na enige uitleg buiten mocht het gezelschap, gesplitst in twee groepjes, naar binnen. Camera’s, telefoons en tassen moesten worden ingeleverd en we werden, wijdbeens staande met de armen omhoog, uitgebreid aan den lijve gevisiteerd.

Er volgde een lange tocht door het binnenste van de berg met één van de oud-officieren voorop en een bewaker achteraan. Er was hier een overdruk van rond 1,5 atmosfeer om alle kwalijke luchtjes buiten te houden. Heel even mochten we, over de schouder van de bewaker heen, een blik werpen in een ruimte met opgeslagen computerbestanden, een echt e-depot! Uit de logo’s op een wandbord bleek dat vooral het Zwitserse bedrijfsleven de weg naar Mount10 heeft gevonden; enkele lagere overheden volgen schoorvoetend.

Toch niet zo gek, die Zwitsers….

'n Beetje Echternach in Veghel

‘Regiohistoricus op pad’   

Alle aandacht voor de app

Nederland is ‘n raar landje. Nee, dit gaat niet over regeren met gedoogsteun of gedoe met boerkaverboden. We hebben het hier over de combinatie ‘nieuwe infrastructuur, nieuwe natuur en struinen’. 

Eerst leg je een snelweg aan door een bestaand landschap en daarna compenseer je de ontstane schade door nieuwe natuur aan te leggen, waarin je vervolgens heerlijk kunt rondstruinen. Dat doet denken aan de beroemde Springprocessie in Echternach, waarbij de deelnemers oorspronkelijk drie stappen vooruit zetten, maar vervolgens twee terug. Ja, uiteindelijk kom je er wel.

Dit soort gedachten bekropen me op die natte woensdagmiddag 25 april 2012 in Veghel. Daar onthulde Brigite van Haaften, onze gedeputeerde van cultuur, de website www.kunstroutesbrabant.nl. Speciaal ging het daarbij om de app waarmee de Veghel/Aa route kan worden gelopen. Deze wandel- en struinroute is mede ontwikkeld in het kader van de natuurcompensatie voor de aanleg van snelweg A50. Het BHIC leverde cultuurhistorische informatie.

Uiteraard gingen we wandelen in het Aadal, zij het via een verkorte route. Overal zompig weiland met lange rijen populieren, nog maar net in het blad. Landschapsarchitect Paul Roncken en ‘zijn’ app waren onze gids. Er kwamen aanwijzingen door over de route, maar ook verhalen over de Kilsdonkse Molen, de Aa en het Duits Lijntje. Op die manier wordt zo’n mobieltje een prachtig medium dat infopanelen overbodig maakt. Wel viel me op dat veel mensen bleven turen op hun schermpje, terwijl het Aadal om hen heen zo mooi was…..