'Ick sal U noijt verlaaten'

Een loze belofte van Zepherin Peelen, die de zwangere Magdalena verliet voor een ander...

We kennen ze allemaal: prinsen op het witte paard die woest aantrekkelijk zijn, je hart veroveren en je vervolgens doodongelukkig achterlaten. Dergelijke rokkenjagers bestonden ook in de vroege 18e eeuw, zo blijkt uit het archief van het dekenaat Cuijk. De arme Magdalena van Doorn wordt in 1704 betoverd door haar prins Zepherin Peelen met zijn mooie praatjes, maar deze liefdesgeschiedenis kent geen 'happy end.' Haar lotgevallen zijn zelfs zó dramatisch dat de gemiddelde soapserie er nog een puntje aan kan zuigen...

Veel smeecken en soet praaten
Het begon allemaal bij juffrouw Ebben, de tante van Zepherin. We lezen dat Magdalena bij haar als 'mijdt' in dienst was en dat Zepherin elke gelegenheid aangreep 'omme de genegenheijt der Eijsersche te winnen.' De 'Eijsersche' is Magdalena, omdat zij in 1707 een aanklacht indiende tegen het wangedrag van Zepherin.

Laten we echter eerst terug gaan naar de dagen waarop er nog geen vuiltje aan de lucht was. Peelen was dagelijks bij zijn tante te vinden en hij wendde 'alle vlijdt en list' aan om Magdalena voor zich te winnen. Uiteindelijk was dit gelukt, getuige het rechterlijke verslag: '(...) door veel smeecken en soet praaten de Eijsersche haare gunst en lieffde gewonnen heeft.'

'Schildtpaddedoosie'
 Zepherin liet het niet bij woorden alleen. Hij gaf Magdalena zelfs als ultiem teken van zijn trouw een 'schildtpaddedoosie, mit silver ingeleijdt', een soort tabaksdoosje. Magdalena vertrouwde hem volkomen en na dit geschenk werd de 'vlijselijcke conversatie wederomme vernieuwt en hervat.'

Een wel heel bijzonder teken van trouw: een schildpadden tabaksdoosje! Magdalena gaat overstag en er vindt 'vlijselijcke conversatie plaats met alle gevolgen van dien...

Deze conversatie mondde uit in een zwangerschap; iets waar Zepherin Peelen niet op had gerekend en ook niet op zat te wachten!

Vuile eieren
Aanvankelijk probeert de charmeur onder zijn plichten uit te komen. Hij zou wederom 'alle vlijdt' hebben aangewend om Magdalena ertoe te bewegen 'omme mit eene andere derde vlijselijcke conversatie te houden en alsulcken derde tot vader van het kindt te denomineeren ende gelijck men seght, op vuijle eijeren te setzen.' Niet bepaald een liefdevol voorstel, waar Magdalena dan ook niet op ingaat.
Ze smeekt hem om toch met haar te trouwen, zoals hij had beloofd, maar hij heeft niet meer naar haar 'ommegesien.' Zelfs het 'snuijffdoisken' heeft ze weer terug moeten geven aan haar verloofde.

Op 7 maart 1704 bevalt Magalena van een dochter, maar Zepherin is nergens te bekennen. Hij is om 'alle dese gevolghe te ontvlughten' in Spaanse dienst getreden! Ondertussen heeft 'Eijsersche eenighe Jaare mistroostigh mit haar Kindt blieven sitzen...'

Peelen windt ook Mechtildis om zijn vinger en trouwt met haar

Dit is nog niet het einde van het verhaal; het wordt zelfs nog erger! Inmiddels was Peelen, ondanks zijn trouwbelofte aan Magdalena, getrouwd met iemand anders, ene Mechtildis Arts uit Boxmeer. Ook zij was 'wederomme van hem bevrught,' lezen we in een ander gerechtelijk stuk. Tegen dit huwelijk gaat Magdalena in protest, vooral ook omdat zij gedefloreerd (ontmaagd) was en Zepherin haar eer dus had geschonden...

De uitspraak...
Na allerlei getuigen gehoord te hebben, besluiten de geestelijke rechters dat de beklaagde alsnog met Magdalena moet trouwen of dat hij haar een flinke smak geld moet betalen voor de 'defloratie, kraamkosten en alimentatie aan t Kindt tot nu toe gedaan eens de somme van ses hondert rijksdaalders, het kindt te onderhoude...'

Tot slot nog één dramatisch stuk uit dit dossier dat we jullie écht niet willen onthouden; de geschreven verklaring van Magdalena van Doorn zélf, die verklaarde dat Zepherin haar beloofd heeft te trouwen 'ende noijt te verlaaten.' Een loze belofte, zoals we nu weten...

Dramatiek ten top: de verklaring van Magdalena zelf!

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Familiedrama in Boxmeer
- Vier kantjes drama uit de 19e eeuw

800 charters Grave en Land van Cuijk online

Verkoopakte huis Hamstraat Grave

In 1531 besluiten Bernt Claessoen en zijn vrouw Henrixke vast te leggen wie hun huis aan de Hamstraat in Grave zal erven. Bijna vijfhonderd jaar later kun je diezelfde akte online inzien. Voor historisch onderzoekers is het een schatkist: ruim 800 scans van charters uit Grave en het Land van Cuijk gaan online.

Akte van erving

Ze komen uit een parochiearchief of uit de middeleeuwse archieven van Smedengilde en Kleermakersgilde. Maar ook uit boedelarchieven van welgestelde regentenfamilies als Walter, Hengst en Coebergh. Verscholen in envelopjes tussen andere archiefstukken zaten namelijk de mooiste charters 'verstopt', soms compleet met schepenzegels. Het BHIC stofte ze af en zet ze online: ruim 800 scans van charters uit Grave en het Land van Cuijk uit de periode van de 14de tot 19de eeuw. Daardoor zijn deze boeiende historische bronnen voor iedereen toegankelijk geworden.

Schepenzegel

De charters zijn afkomstig uit volgende de archieven:

• 7052 Parochie H. Martinus te Cuijk
• 7209 Collectie Grave, Velp, Gassel, Escharen
• 7074 Kleermakersgilde Grave
• 7076 Smedengilde Grave
• 7117 Aanwinsten van de Streekarchiefdienst Land van Cuijk
• 7077 Boedel P.J. Walter en C. Walter-Malingrez
• 7078 Boedel R.M.A.P. Walter en E.H.PH. Walter-Verberne
• 7083 Graafs Veer
• 7071 Kapittel St. Elisabeth te Grave
• 7070 Sacramentsbroederschap te Grave
• 7068 OLV Broederschap Grave
• 7066 Altaar- en gilde van St. Elisabeth te Grave
• 7051 Parochie H. Lambertus te Beers
• 7093 Collectie Hengst
• 1723 Collectie Coebergh
• 7118 Collectie archivalia van de archiefdienst Land van Cuijk afkomstig uit collectie aanwinsten van het RANB, 1439-1841

En maar kijken naar de ... van het paard!

Het BHIC neemt de komende weken alle foto’s van de gemeente Cuijk onder de loep, ruim 6000 in totaal. Bij het bekijken van de serie foto’s van de Cuijkse Fokveedagen zal bij menigeen het liedje van Wim Sonneveld en Leen Jongewaard weer spontaan in het hoofd opkomen. ‘In een rijtuigie’, geschreven door Annie M.G. Schmidt in 1966. Vooral dat éne zinnetje over de kont van het paard. Daar kreeg je als kind een rode blos van op je gezicht.

De Fokveedagen waren trouwens een bekend fenomeen in het Land van Cuijk. In 1913 waren de toenmalige burgemeester van Cuijk, J. van de Mortel, en de Rijkszuivelconsulent, Ir. J. Wintermans, van mening dat er een overkoepelende organisatie nodig was die de afstammingsgegevens van koeien en paarden registreerde. Dat zou namelijk de weg vrijmaken voor een goede selectie voor de fokkerij.

Ze voegden de daad bij het woord, want niet veel later werden de bestaande zuivelverenigingen uit de omliggende dorpen bij elkaar geroepen voor een vergadering in De Korenbeurs te Cuijk. En zo kwam het dat op 11 augustus van datzelfde jaar de “Provinciale Bond” werd opgericht, later ‘Bond voor de Rundveehouderij van de N.C.B. Land van Cuijk’ geheten.
In 1916 en het jaar daarna organiseerde de Bond de Cuijkse Fokveedagen bij Jilesen aan de Grote Hoef. Deze dagen bestonden niet alleen uit keuringen, er was ook een (vee)markt. Vanaf 1918 tot en met de vierenveertigste editie in 1960 zou het beroemde terrein aan de Maas dé locatie zijn voor dit evenement dat zich ontpopte tot een internationale publiekstrekker van jewelste!

Wil je meer weten over de Cuijkse Fokveedagen of over de lokale geschiedenis van Cuijk? Kijk dan eens in onze online geschiedenisboekjes van Cuijk!


Foto: Paarden en koeien werden tijdens Fokveedagen in allerlei standen gefotografeerd. Sommige hadden een streepje voor en kregen een mooi erelint om hun middel of een kleurrijk rozet opgeprikt. De trekpaarden op de foto boven deden mee aan de achtste Fokveedag voor het Nederlandse Trekpaard in 1951, de ‘robuuste’ makker hieronder aan de Fokveedag voor Rundvee in 1949 in Cuijk.

Vuvuzela's van vroeger

Wie WK voetbal Zuid-Afrika zegt, zegt vuvuzela. Deze 'Afrikaanse lawaaitrompet' - zoals het instrument door tegenstanders wordt omschreven - zorgt voor de nodige decibellen rond de wedstrijden. Maar geen feestje zonder muziek; die wijsheid is van alle tijden.

De feestbundel ziet er keurig en ingetogen uit. Bij de installatie van P.J. Groen, burgemeester van Cuijk en St. Agatha, in 1885 wordt de Cuyksche jeugd ingezet voor de vrolijke noot. Aangezien zij het zonder de trompet moet doen, zingen de kinderen het maar. En zo staat tussen al lofzang:

"Wij hebben Hem bekomen,
Door ons zoo zeer begeerd,
Vervuld zijn onze dromen,
Nu de heer Groen regeert"

"Dring luid van uit ons feestgeschal
Laat vrij uw toonen schallen"

De Cuykse jeugd zal het aantal decibellen van een vuvuzela niet hebben bereikt maar als een beetje schoolklas flink haar best doet, zoemde 't 's avonds nog in de oren van burgemeester Groen.

Op zoek naar meer verhalen over muziek (en geluidsoverlast)? Lees ook het verhaal op onze site over de fanfare in Erp: "Van steeds harder naar steeds beter". Of kom een keer naar het BHIC in Grave en bekijk zelf de feestbundel met liedjes voor P. Groen.

Foto: Feestelijke onthulling van 'De Jazztrompettist' bij de herinrichting van het centrum in Veghel, 1982

Wie vermoordde pastoor Capiet?

Het klinkt niet altijd even spannend; werken op een archief. Maar vergis je niet. Soms stuit je op archiefstukken waarbij een beetje hulp van Peter R. de Vries geen overbodige luxe zou zijn… Want wie zit er achter de brute moord op pastoor Elsearius Capiet? Een reconstructie.

Het is een koude avond, 21 januari 1731. In het doorgaans zo rustige Haps wordt pastoor Elsearius Capiet geroepen: er moet met spoed iemand worden bediend. Capiet stapt nietsvermoedend naar buiten maar eenmaal in het donker van de nacht slaat zijn belager toe. Capiet wordt neergeslagen en in een sloot geduwd. Daar houdt zijn aanvaller hem onder water en Capiet overlijdt ter plekke.

"De booswicht zei dat hij nooit zooveel genoegen had gehad dan toen hij deze monnik in het slijk zag spartelen", schrijft de opvolger van Capiet, pastoor Hermans in het parochiejournaal. Volgens de aantekening van pastoor Hermans zou "de booswicht de doodstraf hebben ondergaan en wel onboetvaardig."

Maar nu... wie was deze 'booswicht'? De archiefstukken lijken te zwijgen: in de schepenbank Grave is geen spoor van deze zaak en ook de archieven van het bisdom blijven stil. Ook in de Raad van Brabant komt de naam Capiet niet voor; de kwestie is dus niet hogerop gegaan. Blijft de vraag: wie vermoordde pastoor Capiet?

Foto: Het gevoel van onveiligheid maar dan 2,5 eeuw later: de wijk Padbroek in Cuijk klaagt over gebrekkige verlichting, 1989.

Over ontucht en andere onzedelijkheden

Het zou de Nederlandsche Vereeniging tegen Prostitutie goed in de oren hebben geklonken: bezoeken aan illegale prostituees worden binnenkort strafbaar, als het aan minister Guusje ter Horst van Binnenlandse Zaken ligt. De doelstellingen van de "vereeniging" uit 1911 blijken overigens nog heel wat raakvlakken te hebben met de 21e eeuw.

De vereniging maakt zich in een rapport - verspreid in het Land van Cuijk - zorgen over de mogelijke zedeloosheid in dorpen, nu er steeds makkelijkere "verkeersmiddelen" komen. Want er bestaat dan wel een landelijke wet tot bestrijding van zedeloosheid, maar de vereniging is bang dat dat niet voldoende is. "Dat zal blijken een onvoldoend strijdmiddel te zijn tegen het bordeelwezen."

De vereniging maakt begin vorige eeuw nog geen onderscheid in legale en illegale prostitutie. Zij meent dat de "schandelijke vrouwenhandel" vooral door het bordeelwezen wordt bevorderd. Naast de landelijke wet moet een gemeenteverordening komen zodat misstanden nog beter kunnen worden aangepakt. Nu blijkt de term "openbaar huis" nog voor veel onduidelijkheid te zorgen waardoor "verschillende personen die niet in dat huis wonen toch ontucht kunnen plegen." Een gemeentelijke wet moet hieraan een einde maken.

Overigens blijken deze bepalingen uit de vorige eeuw lang niet altijd achterhaald. Zo wordt gehamerd op reglementering van bordelen, geneeskundig toezicht op prostituees en algehele uitroeiing van ontucht. "Al is uitroeiing van geen enkel kwaad, ook niet van de ontucht, mogelijk, bestrijding ervan is een plicht", aldus A. de Blécourt, voorzitter van de Nederlandse Vereeniging tegen Prostitutie.

De bevrijding van Brabant

Op 5 mei 2010 vieren we dat Nederland 65 jaar geleden werd bevrijd van het Duitse juk. Maar in Brabant vieren we dat al dit najaar. Onze provincie werd namelijk een half jaar eerder bevrijd dan de rest van Nederland. Dat was een gevolg van de slag om Arnhem, ofwel operatie Market Garden. Vanaf dat moment was Brabant frontgebied en werd er hevig gevochten.

De Nulandse priester Wouter Lutkie hield een dagboek bij van deze donkere dagen voor de regio. Op 28 september 1944 schrijft hij over de gevechten rond Nuland:

"Thans wordt Nuland beschoten van Heesch uit, door de geallieerden. Straks, wanneer de Duitsers zich op Den Bosch hebben teruggetrokken, krijgt ons dorp beschieting van hen. Zo wordt stuk voor stuk elk dorp tweemaal onder vuur gelegd. Tempus destruendi... De ietwat eentonige strategie der vernieling..."

Anderen doen later hun verhaal. In het Cuijksch Weekblad van 24 augustus 1994, 50 jaar na de bevrijding, vertelt Truus Telkamp over haar ervaringen. Truus was 21 toen de oorlog uitbrak en speelde een belangrijke rol bij het helpen van onderduikers in Cuijk. Ze vertelt onder andere over haar verzet tegen plannen om NSB-burgemeester Starkenborgh te liquideren:

"Toegegeven, de man was fout, maar het was een sul. Hij deed niemand kwaad."

Zo'n actie zou de onderduikers in het dorp wel eens veel meer in gevaar hebben kunnen brengen dan deze burgemeester op zijn post!

Heel veel Brabanders hebben nog herinneringen aan de oorlog en de bevrijding. Het Brabants Historisch Informatie Centrum hoort graag deze verhalen, om ze te bewaren voor komende generaties.

Zo stuurde Annie van Horik-van Hoorn al foto's in over de bevrijding van Sint-Oedenrode en alle schade die werd aangericht. Ze vertelt daarbij:

"Eén van de tanks was in de erker van het huis van slager Ties van Hoorn gereden. Het was het woongedeelte, waar Jana, Willem en Diena van Hoorn woonden, en waar de kinderen van Slager Ties van Hoorn (Ad, Mien, Henk) net van tevoren nog aan het spelen waren. Geluk moet je toch ook hebben in je leven."

Stuur je eigen verhalen en foto's in!

Foto: Bevrijding van Sint-Michielsgestel, 1944