Belgisch dorp verrijst op Udense hei

...Op 12 februari 1915 arriveren de eerste Belgische vluchtelingen vanuit Baarle-Nassau in het Udense Vluchtoord, het 'Belgische dorp' op de Udense heide...

Sinds 1915 heeft Uden een naam hoog te houden als het om vluchtelingenopvang gaat. Het neutrale Nederland krijgt tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) een grote vluchtelingenstroom te verwerken. Op de vlucht voor Duits geweld, klopt een miljoen Belgen aan voor asiel. Als blijkt dat de particuliere initiatieven de vluchtelingenstroom niet aan kunnen, grijpt de regering in. 

De vluchtelingen worden overgebracht naar barakkenkampen of 'Belgische dorpen'. Die zijn voorzien van een school, een postkantoor, een ziekenhuis, een kerk en soms zelfs een bioscoop. De Udense burgemeester Thijssen stelt direct zijn gemeente kandidaat voor de vestiging van zo'n 'vluchtdorp'. Ook de regeringscommissaris, jonkheer Ruys de Beerenbrouck, acht Uden geschikt om Belgische vluchtelingen op te nemen. Enkele duizenden, als het mogelijk is. Meer dan het totaal aantal inwoners van Uden!

De Udense raad is huiverig voor onrust en veiligheidsproblemen. Pas na een besloten raadsvergadering waar Ruys de Beerenbrouck toezeggingen doet, stemt de raad in. Het plaatselijke bedrijfsleven ziet wel brood in de komst van de Belgen. De locatie voor het 'vluchtdorp' is een stuk heide ten noorden van het dorp aan de klinkerweg Uden-Zeeland. In januari 1915 wordt in een mum van een tijd een compleet barakkendorp uit de grond gestampt.

In februari nadert het z'n voltooing. Een journalist schrijft: '...al heeft de ondervinding nog niet geleerd, dat het hier gevolgde systeem aan alle verwachtingen voldoet, toch zal een vluchtige schets van de in deeling van het onafzienbare terrein en de doelmatige inrichting der ontelbare hallen doen begrijpen met welk een practischen, nauwgezetten zin men hier is te werk gegaan.' De withouten woonbarakken ogen somber 'maar het oog bedriegt zich daarin, want zoodra men binnentreedt, voelt men als 't ware den open hemel boven zich, zoo vrij en hoog glooien de daken.'

Praktisch en schoon zijn de uitganspunten, met enige vorm van privacy. Uden is klaar om vluchtelingen op te vangen. Op 12 februari 1915 arriveren de eerste 28 vluchtelingen uit Baarle-Nassau in het Vluchtoord. De komende jaren zal de Udense heide hun thuis, hun Vluchtoord worden.

Dit verhaal stond eerder in Brabants Dagblad

Geschreven door:

Rolf Vonk

Vind je dit leuk? Lees dan ook:

- Aangenomen met algemene stemmen

- Krachtige kanonnen 

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Veghel biedt asiel aan Udenaren op de vlucht

...Prins Ottavio Piccolomini, hertog van Amalfi. Aanvoerder van het keizerlijke Kroatenleger joeg inwoners van het Land van Ravenstein op de vlucht...

Overal waar mensen in nood zijn, zoeken zij een veilig heenkomen. Het jaar 1635 is voor onze regio één van de meest chaotische perioden uit de geschiedenis. Veghel in de Meierij op dat moment een twistappel tussen Spanje en de Republiek, Uden in het Ravensteinse een bezit van het Duitse huis Palts-Neuburg. Twee dorpen, voor elkaar buitenland, in een regio waar Tachtigjarige en Dertigjarige oorlog elkaar raakten. Net zoals tijdens de huidige vluchtelingencrisis werden de menselijke waarden op de proef gesteld. En net zoals nu, weerhielden grenzen niemand om een veilig thuis te zoeken.

In oktober 1635 overleed in Veghel de Udense Elisabeth Leesten, een "vluchtelinge". Zij had huis en haard verlaten voor de wreedheden van de keizerlijke soldaten die eind oktober het Ravensteinse de stuipen op het lijf joegen. Met Gennep als uitvalsbasis terroriseerden de Kroaten van generaal Ottavio Piccolomini nietsontziend het Maas- en Peelgebied. "So hebben die Crauwaten op Volckel over 22 huijsluy iammerlijck sonder genaden doot geslagen ende ettelijck gevangen" schreef de Udense pastoor in het kerkregister.

De gruwelijkheden in Volkel deden een deel van de Udenaren de benen nemen. Ze vonden van oktober tot december een veilig onderkomen in de Meierij. Veghelaren boden onderdak aan mensen uit Uden, Gassel en Neerloon. Niet iedereen keerde terug naar huis. Acht vluchtelingen bliezen hun laatste adem uit in ballingschap. Onder hen ouden van dagen, gebrekkig of bezweken door extreme uitputting of besmettelijke ziektes.

Ondertussen slaagden de Veghelaren er in om bij Piccolomini een sauvegarde te krijgen, een vrijbrief die bescherming bood tegen zijn Kroatenleger. Het dorp had daar diep voor in de buidel moeten tasten. De keizerlijke Kroaten vochten dan wel voor katholieke Spaanse zijde, maar vertrouwen deden de Veghelaren hen allerminst. Ze zochten hun heil in Sint-Oedenrode. en vroegen de schout van Peelland of "die van Roy ons hier soude comen helpen wacken voor de Krouaten". Over solidariteit gesproken.

Dit verhaal stond eerder in Brabants Dagblad

Geschreven door:

Rolf Vonk

Vind je dit leuk? Lees dan ook:

- Aangenomen met algemene stemmen

- Krachtige kanonnen 

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Gevluchte Scheutisten in Esch

Impressie van gevluchte Belgische studenten op Sparrendaal in Vught. Wegens ruimtegebrek werden andere Belgische vluchtelingen in Esch opgevangen.

In zijn verslag van zijn bezoek aan de gemeente Esch op 4 juni 1915 schrijft de Commissaris van de Koningin over de Belgische vluchtelingen 'de bewoners van het missiehuis te Scheut zijn naar Esch gevlucht; daar verblijven thans 3 paters, 25 novicen en een paar knechts.'

Opvang Belgische Scheutisten in Esch en in Vught

Daarmee worden de Missionarissen van Scheut in Anderlecht onder Brussel bedoeld. In Vught hadden zij in 1899 landgoed Sparrendaal aangekocht en daar een buiten-klooster en seminarie voor Nederlandse missionarissen opgericht. Blijkbaar was daar niet genoeg ruimte om alle gevluchte Belgische studenten en hun leraren op te vangen. Daarom huurde de rector dichtbij huis in Esch - de vluchtelingen konden dan op Sparrendaal een handje helpen - twee huizen en een schuur. 

Tussen 12 oktober 1914 en begin 1916 was het een komen en gaan tussen Esch en Vught van Scheutisten, priesters en studenten uit Leven en andere Belgische steden. 

Vele van bovenstaande vluchtelingen waren Scheutisten uit Anderlecht in Brussel

Behulpzame burgers

De namen van deze vluchtelingen staan op lijsten, die zich bevinden in het archief van het gemeentebestuur van Esch (toegang 5002, inv.nr. 1293). Daaronder was ook een aantal burgers. Dit zijn de huizen, waar de vluchtelingen onderdak en voedsel kregen. De gemeente Esch kreeg 30 cent per dag aan rijkssteun voor elke vluchteling:

Wijk A 17 bij het gezin van J.W. van Exsel

Wijk A 29 en A 30 bij de Missionarissen Onbevlekt Hart van Maria ofwel Scheutisten. Hier hebben 56 priesters en studenten onderdak gevonden, die vandaar uit weer vertrokken zijn naar Londen en Sparrendaal in Vught. Blijkbaar zijn dit de twee huizen die de rector van Sparrendaal in Esch gehuurd had. Hoofdbewoner was leraar-missionaris Petrus F.H. Palmen (later in China gewerkt), sinds 1903 Scheutist op Sparrendaal, die hier van 28-12-1914 t/m 6-5-1915 de dagelijkse leiding had. Ook verbleef hier Gustaaf Drossens, een beroemd Scheutist-fotograaf die indrukwekkende beelden van de Eerste Wereldoorlog heeft vastgelegd. Op 8 februari 1915 waren vele priesters en studenten naar Londen vertrokken. 

Wijk B 36 bij het gezin van A.J.W. van Haaren

Wijk B 37 bij het gezin van A. Spooren

Wie de huidige adressen kent van deze huizen, of daar onderzoek naar wil doen, is van harte welkom!

Deze weken verschijnt er elke maandag een blog over de Eerste Wereldoorlog in Brabant. Houd de weblog in de gaten en maak kennis met Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog!

Vind je dit interessant? Lees dan ook:

- Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog

- Preview nieuwe website: gevlucht uit België, gevonden op onze site

Raadsels rond een vers uit "De Groote Oorlog"

Dit gedicht is van rond de Eerste Wereldoorlog en is nu 100 jaar oud. Adriana van der Velden leerde het van haar moeder toen ze twaalf jaar was

De inmiddels 80-jarige Adriana van der Velden-Van Gerven uit Valkenswaard leerde als jong meisje bovenstaand gedicht van haar moeder. Dat gedicht heeft haar tot op de dag van vandaag nooit meer losgelaten. Heemkundekring Weerderheem in Valkenswaard stuurde het ons, nieuwsgierig naar de oorsprong van dit indringende vers. Het werd rond het begin van de Eerste Wereldoorlog verspreid. Help je ons mee zoeken naar de herkomst ervan? 

De moeder van Adriana, de kleine Delphina Maria Leonia Bouillart, wordt op 8 november 1903 geboren in het Belgische Retie. Als elfjarig meisje vlucht ze in 1915 tijdens de Eerste Wereldoorlog met haar moeder Marie Catherina Bouillart-Maes en met haar broertjes en zusjes naar Valkenswaard. Haar vader, Victor Arnold Bouillart, zit dan al een jaar in Valkenswaard. Delphina is twaalf als haar moeder haar een gedicht leert over de "Groote Oorlog". Na de oorlog besluit het Belgische gezin zich definitief te vestigen in Valkenswaard. 
Jaren later trouwt Delphina met Antonius van Gerven en samen krijgen ze twee mooie dochters: Maria en Adriana. Delphina vertelt haar dochters veel over de oorlog en leest gedichten voor, waaronder het vers dat haar eigen moeder haar had geleerd... Dat 'vers van de Groote Oorlog'  zal een onuitwisbare indruk achterlaten bij Adriana. Er is alleen zo weinig over bekend. Wie heeft het geschreven en wat is de herkomst van dit mooie vers?  Wie helpt haar (en ons) bij deze zoektocht? 

Gezinskaart van de familie Bou(i)llart-Maes in Valkenswaard, Delphina, de moeder van Adriana van der Velden-Van Gerven, was het derde kind uit het gezin

Over de naam en de geboorteplaats is trouwens nogal verwarring. Op de vluchtelingenlijst staat Bouillart met een i. Maar op de gezinskaarten staat er altijd Boullart zonder i. Hebben ze bij de inschrijving in het bevolkingsregister in Valkenswaard op 22 april 1915 officiële gegevens moeten overleggen?

Fragment van de lijst van Belgische vluchtelingen met vermelding van het gezin Bou(i)llart-Maes

Schoolkinderen voor de school op Vluchtoord Uden (foto: BHIC)

Tijdens de Eerste Wereldoorlog kwamen honderdduizenden vluchtelingen, vooral vanuit België, om voor korte of langere tijd een veilig heenkomen te zoeken. Het gezin Bouillart vluchtte naar Valkenswaard en settelde zich daar. Veel vluchtelingen vestigden zich in Vluchtoord Uden. Dit was eerder een nederzetting dan een kamp. De bewoners konden zich gaan voelen als burger van een gewoon dorp en wel een met een uitgesproken Belgisch karakter. 

Deze weken verschijnt er elke maandag een blog over de Eerste Wereldoorlog in Brabant. Houd de weblog in de gaten en maak kennis met Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog!

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Vluchtoord Uden
- Bijzondere vluchteling in Esch

Preview nieuwe website: gevlucht uit België, gevonden op onze site

Schoolkinderen voor hun school in Vluchtoord Uden
(collectie BHIC, nr. 1219-008929)

Het BHIC werkt hard aan een nieuwe website. In een serie blogposts licht ik steeds een klein stukje van de sluier op. Heb je vragen of opmerkingen? Laat ze gerust weten!

Nederland bleef officieel dan wel neutraal tijdens de Eerste Wereldoorlog, maar het is niet zo dat deze grote oorlog stilletjes aan ons land voorbij is gegaan. Zo waren daar de honderdduizenden vluchtelingen, vooral vanuit België, die binnen onze grenzen voor korte of langere tijd een veilig heenkomen zochten. In de verschillende archieven die wij beheren vind je die registraties terug.

Duizenden vluchtelingen streken uiteindelijk voor langere tijd neer in het Brabantse Uden. Toen duidelijk werd dat veel vluchtelingen niet snel naar eigen huis en haard zouden kunnen terugkeren, werd in Uden namelijk een heus vluchtoord opgebouwd. Als het ware een Belgisch dorp in Nederland, met eigen werkplaatsen, winkels, een postkantoor, ziekenhuis en zelfs een eigen betaalmiddel.

Registratie van vluchtelingen bij aankomst in Vluchtoord Uden
(foto H.A.O. Sandtmann, collectie BHIC nr. 1219-008938)

En natuurlijk moesten alle vluchtelingen die daar verbleven ook weer geregistreerd worden. De bevolkingskaarten van Vluchtoord Uden vormen zo, samen met alle andere registraties van vluchtelingen, voor Belgische onderzoekers een belangrijke bron om van hun gevluchte voorouders te achterhalen waar en wanneer ze tijdens de Eerste Wereldoorlog in Nederland verbleven. De naamindex op die bevolkingskaarten is al langere tijd te vinden door simpelweg te zoeken in onze genealogische database.

Maar met de komst van de nieuwe website kunnen wij een stuk eenvoudiger knoppen aan de schermen toevoegen, bijvoorbeeld om dit deel van de database extra onder de aandacht te brengen. Aan de vragen en reacties van onderzoekers merkten we namelijk dat deze bevolkingskaarten nauwelijks bekend waren. Vanaf nu vind je daarom op de pagina voor stamboomonderzoek een speciale knop voor de Belgische vluchtelingen. Het gaat in totaal om ongeveer 16.000 namen.

Sneller zoeken naar Belgische vluchtelingen

Later zullen we op de website meerdere pagina's aan de Belgische vluchtelingen in Brabant wijden, met links naar informatie, literatuur, archieven en databases met persoonsgegevens. Wat dat betreft zijn we als BHIC met die nieuwe website een stuk flexibeler geworden en kunnen we sneller inspelen op de behoeften en vragen van de gebruikers van onze site. Zo proberen we door goed te luisteren naar jullie onze bronnen steeds overzichtelijker te presenteren. Volgen dus, die site!

En volg ons zeker ook op Twitter, net als 2.400 anderen. Op 10 juni doen we namelijk mee aan de internationale Twitter-actie #WW1archives wanneer bronnentips rond de Eerste Wereldoorlog worden doorgetwitterd.

Christian

Dit vind je ook vast leuk
- Bijna een kus verdiend (over de nieuwe website)
- Voor wat het waard is: klompen voor 30 punten (over Vluchtoord Uden)

Voor wat het waard is: klompen voor 30 punten

Harmonie Peter Benoit van Vluchtoord Uden in 1917 (BHIC, nr. 1219-008913)

Dat Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal bleef, wil niet zeggen dat die oorlog ongemerkt aan ons voorbij is gegaan. Niet in de laatste plaats omdat vele tienduizenden Belgische vluchtelingen tussen onze landsgrenzen een veilig heenkomen zochten. In eerste instantie werden zij nog opgevangen door lokale vluchtelingencomité's en ondergebracht bij particulieren, maar al snel werd het aantal vluchtelingen te groot en ook wilde de overheid onrust en bijvoorbeeld relletjes voorkomen. Vanaf 1915 werden daarom steeds meer Belgen centraal opgevangen in 'kampen', officieel 'vluchtoorden' genoemd. Want het woord 'kamp' klinkt zo naar.

Belgen in Uden
Ook in Uden kwam zo'n vluchtoord, waar maximaal 10.000 mensen konden wonen. Het maximaal aantal daadwerkelijke bewoners op enig moment bedroeg trouwens minder, zo'n 7.000. Half februari 1915 kwamen de eerste bewoners aan.

Dit 'Belgische dorp in Nederland' was bijna een echt dorp, met woonbarakken, een kerk, ziekenzaal, winkel, kledingsdienst, onderwijs, een postkantoor en werkplaatsen. En er was ook een eigen betaalmiddel, gebaseerd op punten. En flink wat van die punten worden nog altijd bewaard op het BHIC, in het archief van het vluchtoord.

Vierkant in de boeken
De punten zijn van stevig karton en meestal vierkant. Er zijn 11 verschillende punten, met waarden tussen 1/4 punt en 100 punten. Een punt was 2 Nederlandse centen waard, dus met 100 punten had je 2 gulden in handen. Handig, zo'n puntensysteem, want de vluchtelingen mochten niet gaan werken in een Nederlandse fabriek, dus konden ook geen guldens verdienen om in hun levensonderhoud te voorzien. En met de in het vluchtoord verdiende punten konden ze gewoon terecht in de eigen winkels van het 'kamp'.

Dat er heel wat werd verdiend en weer uitgegeven, dat blijkt wel uit de boekhouding die bewaard is gebleven. Zo leren we dat ene Marie Krijnen in de week van 4 t/m 10 maart 1916 in totaal 53 punten verdiende met aardappels schillen. 8 Punten per dag, behalve op zondag, dan 5 punten. Uit heel andere stukken halen we wat ze daar voor kon kopen, zoals uit de lijst van verkochte goederen uit het kledinggmagazijn. Voor een paar klompen moesten Marie en haar mede-bewoners toch al snel 30 punten inleveren. Uit de maandoverzichten van de 'puntenwinkel' blijkt dat er sowieso veel punten werden uitgegeven aan schoeisel. Maar natuurlijk het meest aan levensmiddelen. Alhoewel rookbenodigdheden ook bijzonder in trek waren...

Vervalscht!
Je zou denken een prima puntensysteem, maar er werd (natuurlijk!) ook misbruik van gemaakt. Zo werden soms op grote schaal punten goedkoop opgekocht, vervolgens werden daar in de winkel producten voor ingekocht, die daarna buiten het vluchtoord met winst weer werden doorverkocht. Of wat te denken van valsmunterij (of moeten we zeggen valspunterij?) Herken jij tussen de punten hieronder de twee valse punten?

Meer lezen over de punten van Vluchtoord Uden? Ga dan naar de website van Louis Brounts, die in een boekje over allerlei aspecten van het kampleven schreef. Meer informatie over het vluchtoord vind je natuurlijk op de website van het BHIC. Of bekijk de inventaris van het vluchtoordarchief.

Dit vind je vast ook interessant
- Bijna dertig jaar 'geld uit de muur'
- Zilver voor de arme kindjes