Belgisch dorp verrijst op Udense hei

...Op 12 februari 1915 arriveren de eerste Belgische vluchtelingen vanuit Baarle-Nassau in het Udense Vluchtoord, het 'Belgische dorp' op de Udense heide...

Sinds 1915 heeft Uden een naam hoog te houden als het om vluchtelingenopvang gaat. Het neutrale Nederland krijgt tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) een grote vluchtelingenstroom te verwerken. Op de vlucht voor Duits geweld, klopt een miljoen Belgen aan voor asiel. Als blijkt dat de particuliere initiatieven de vluchtelingenstroom niet aan kunnen, grijpt de regering in. 

De vluchtelingen worden overgebracht naar barakkenkampen of 'Belgische dorpen'. Die zijn voorzien van een school, een postkantoor, een ziekenhuis, een kerk en soms zelfs een bioscoop. De Udense burgemeester Thijssen stelt direct zijn gemeente kandidaat voor de vestiging van zo'n 'vluchtdorp'. Ook de regeringscommissaris, jonkheer Ruys de Beerenbrouck, acht Uden geschikt om Belgische vluchtelingen op te nemen. Enkele duizenden, als het mogelijk is. Meer dan het totaal aantal inwoners van Uden!

De Udense raad is huiverig voor onrust en veiligheidsproblemen. Pas na een besloten raadsvergadering waar Ruys de Beerenbrouck toezeggingen doet, stemt de raad in. Het plaatselijke bedrijfsleven ziet wel brood in de komst van de Belgen. De locatie voor het 'vluchtdorp' is een stuk heide ten noorden van het dorp aan de klinkerweg Uden-Zeeland. In januari 1915 wordt in een mum van een tijd een compleet barakkendorp uit de grond gestampt.

In februari nadert het z'n voltooing. Een journalist schrijft: '...al heeft de ondervinding nog niet geleerd, dat het hier gevolgde systeem aan alle verwachtingen voldoet, toch zal een vluchtige schets van de in deeling van het onafzienbare terrein en de doelmatige inrichting der ontelbare hallen doen begrijpen met welk een practischen, nauwgezetten zin men hier is te werk gegaan.' De withouten woonbarakken ogen somber 'maar het oog bedriegt zich daarin, want zoodra men binnentreedt, voelt men als 't ware den open hemel boven zich, zoo vrij en hoog glooien de daken.'

Praktisch en schoon zijn de uitganspunten, met enige vorm van privacy. Uden is klaar om vluchtelingen op te vangen. Op 12 februari 1915 arriveren de eerste 28 vluchtelingen uit Baarle-Nassau in het Vluchtoord. De komende jaren zal de Udense heide hun thuis, hun Vluchtoord worden.

Dit verhaal stond eerder in Brabants Dagblad

Geschreven door:

Rolf Vonk

Vind je dit leuk? Lees dan ook:

- Aangenomen met algemene stemmen

- Krachtige kanonnen 

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Zwerver afgeslacht in schuur in Vianen

De inschrijving van de gewelddadige Poolse zwerfster in het Vluchtoord Uden

Midden in de nacht maakt Berendina Mackowiak (45) die andere zwerver, Dirk van Dijk (50), wakker. 'Nu is het tijd', zegt ze. Van Dijk, die net als de Poolse vrouw onderdak heeft gevonden in een schuurtje tussen  Cuijk en Vianen, wrijft zich de slaap uit de ogen. Hij neemt de ijzeren staak en slaat de derde slaper in de hut hard op diens hoofd. Dat is Berend Tap, een 72-jarige dakloze die handelt in van alles en nog wat.

'Laat mij het maar doen,' zegt de Poolse geïrriteerd, als blijkt dat Tap weliswaar zwaargewond is, maar nog lang niet dood. Ze pakt de staak en slaat nog eens en nog eens.

Het lijk dat op maandagmorgen 30 juni 1930 in een moddersloot in Vianen wordt gevonden, is vreselijk toegetakeld. Wonden aan hoofd en armen. Er blijkt zelfs chloorkalk en peper over het lijk gegooid te zijn, om speurhonden op een dwaalspoor te brengen. Niet veel later worden twee verdachten, de zwervers Van Dijk en Mackowiak, aangehouden.

Tijdens de rechtszitting in Den Bosch, op 15 juni 1931, bekent Van Dijk dat hij Berend Tap, na het toedienen van slagen, samen met de vrouw in een sloot heeft gekieperd. Toen hoorden ze Tap nog kermen: 'Nou gooit ze ook nog kalk over me heen.'
Daar had Mackowiak wel raad mee geweten. Met een hooivork had ze net zolang gestoken totdat Tap geen kik meer gaf. 'Uit erbarmen,' zegt ze tijdens de zitting. Van Dijk had volgens haar de moord gepleegd, zíj had de zwerver alleen maar uit zijn lijden verlost.

De buit, enkele horloges en klein spul, hadden ze verdeeld. Mackowiak, tijdens de Eerste Wereldoorlog als vluchtelinge uit België in een kamp in Uden terechtgekomen, was eerder verdacht van de moord op een man. Dat kon toen niet bewezen worden.

Van Dijk verklaart dat het hem niet om de buit te doen was geweest. Hij had niet eens willen doden. Hij had Tap alleen maar geslagen omdat hij jaloers was. Tap had een relatie met de Poolse vrouw, terwijl hij verliefd op haar was geworden. De Poolse had volgens hem de dodelijke slagen uitgedeeld. Het deed er niet toe, vond de rechter en hij veroordeelde beiden tot acht jaar cel.

Tap was getrouwd, maar leefde al jaren gescheiden van zijn vrouw. Dat was een beruchte oplichter: Femia Haverhoek. Toen haar man voor de rechter stond, zat ze zelfs wegens kwakzalverij in de gevangenis. Haverhoek gaf zich later uit als 'psychometriste': ze kon aan een portret gebeurtenissen uit het verleden aflezen.

Dit verhaal is geschreven door journalist/schrijver Geurt Franzen (www.geurtfranzen.com) en verscheen eerder in dagblad De Gelderlander (www.dg.nl/maasland).

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Criminaliteit in Gestel
- Goede mannen, steekt uw sweert in uw schede

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Elk huisje heeft zijn kruisje

Vluchtelingenopvang in Uden, 1915-1919

De huidige vluchtelingenproblematiek beheerst tegenwoordig het nieuws. Tijdens de Eerste Wereldoorlog had ons land ook te maken met grote groepen vluchtelingen, die werden opgevangen in het Vluchtoord Uden. Maar wist je dat die bouwvallige huisjes ver ná die tijd nog steeds gebruikt werden? We nemen een kijkje in één van deze 'krotten', waarin een compleet gezin van negen mensen uit Haps vertoefde...

Maak kennis met Petrus Wilhelmus Broeks, vader van maar liefst zeven (en later zelfs acht) kinderen en echtgenoot van een chronisch zieke vrouw. Petrus verdiende de kost als voerman, maar moest in de jaren dertig meermalen door de gemeente Haps aan werk geholpen worden.

Kun je je voorstellen dat dit enorme gezin in één van die kleine houten huisjes woonde?

Om die reden kon hij zijn 'houten keet, afkomstig uit het Vluchtoord Uden' niet vervangen door een degelijke woning van steen. Hij had slechts een perceeltje van 1 are in bezit, dus zelf kon hij dit niet ophoesten. Gelukkig wilde de gemeenteraad van Haps hem in 1934 een handje helpen door hem een lening te verstrekken en wat grond te verkopen. Maar eerst kijken we nog even goed naar de provisorische woning uit het Vluchtoord. Was dit echt zo verschrikkelijk?  

Wandluizen
Erg comfortabel moet het in elk geval niet geweest zijn met negen mensen in een klein houten hutje. Het bestond slechts uit een woonkeuken, één slaapkamer en een bijkeukentje. Direct na de vluchtelingenopvang is het gezin Broeks gehuisvest in deze 'houten keet,' zo lezen we in het archief, 'hoewel het steeds een primitieve woning was.'

Een houten keet met ook nog eens enge beestjes!

Maar dat was nog lang niet alles. In deze 'zeer bouwvallige' woning krioelde het ook nog eens van het ongedierte. Volgens de gemeenteraad bevonden zich hierin 'enorme hoeveelheden wanzen (wandluizen)', die zeker in de zomermaanden niet bevorderlijk waren voor de gezondheidstoestand van Petrus' vrouw.  

Eindelijk een beetje 'space'
Na enig aandringen gaat de raad akkoord en wordt een plan opgesteld voor het bouwen van een 'alleszins behoorlijke ruime woning' met drie slaapkamers, een woonkeuken, bijkeuken en zelfs een zolder. Het gezin Broeks kon eindelijk weer ademhalen.

Eindelijk een beetje ruimte voor het gezin Broeks!

Misdadiger?
Wanneer Petrus wat meer geld in het laatje had gebracht, had hij zeker een nóg ruimere woning kunnen krijgen. Maar wegens zijn beperkte 'finantieele draagkracht' zat een duurdere woning er helaas niet in. Het gezin Broeks had het dus niet breed en kende echte armoede. Zoals je weet; een kat in het nauw maakt rare sprongen. Zo ook Petrus, die als achttienjarige jongen in de gevangenis belandde. Lang vóór hij de houten keet met zijn gezin betrok, koos hij dus het criminele pad.

Het 'misdadige' verleden van Petrus Wilhelmus Broeks

Maar niet wegens bedelen, stroperij of diefstal werd hij gepakt, wat je eigenlijk bij een arme kerkrat zou verwachten. Nee, Petrus Wilhelmus Broeks werd gepakt voor...'aanranding der eerbaarheid'! Wat dat precies betekent, mag je zelf invullen...

Geschreven door: Lisette Kuijper    

Vind je dit leuk? Lees dan ook:
 - Het tweede Franse leven van de Udense noodbarak
 - Vluchtoord Uden  


De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Vluchtoord in Uden: 100 jaar later

...een kijkje in het alledaagse leven van de Belgische vluchtelingen...

Honderd jaar geleden werd in Uden een vluchtelingenkamp voor Belgen geopend. Zij waren uitgeweken voor de Eerste Wereldoorlog en vonden in Uden een veilig onderkomen. Hoe ze waren gehuistvest, wat ze deden en hoe hun leven eruit zag, is te zien in een tentoonstelling in de bibliotheek in Uden. 

Afgelopen week werd de expositie van Stichting C geopend en voorafgaand aan de opening presenteerde burgemeester Henk Hellegers - en lid van de heemkundekring - het boek dat hij schreef samen met de Heemkundekring Uden. Tijdens de opening werd door de burgemeester geklonken met nazaten van Vlaamse vluchtelingen en de burgemeesters van Landerd en het Vlaamse Turnhout het glas.

In de expositie is te zien hoe het leven er in dit speciale 'dorp' met duizenden en duizenden Belgen er aan toeging. Met eigen punten konden mensen spullen kopen in hun winkel. Ook was er een eigen kerk en werden er bijvoorbeeld wielerwedstrijden gehouden. De expositie geeft een mooi inkijkje in het leven van de Belgische vluchtelingen. De grote maquettes van de barakken spreken meer tot de verbeelding, evenals een schaalmodel van het Udense treinstation. Verder worden er tien politieke oorlogsprenten getoond uit de Nieuwe Amsterdammer 1915-1919 van onder meer Jan Sluijters. Belangstellenden kunnen de tentoonstelling in de grote ruimte onder de bibliotheek tot 3 april gratis bezoeken.

Ook op onze site www.bhic.nl vind je veel informatie en foto's over Vluchtoord. Kijk maar eens hier. Verder besteedde ook de NOS aandacht aan dit bijzondere onderwerp.

Vind je dit interessant? Lees dan ook:

- Paar klompen voor 30 punten

- Vluchtoord Uden

Het tweede Franse leven van de Udense noodbarak

Voormalige Udense noodbarakken gebruikt voor vluchtelingen in Noord-Frankrijk

Het Vluchtoord Uden kennen we allemaal als opvangkamp voor Belgische vluchtelingen in de Eerste Wereldoorlog. Maar wie is ook op de hoogte van het 'tweede leven' van de Udense barakken in Noord-Frankrijk? 

In tegenstelling tot een concentratiekamp fungeerde het Vluchtoord Uden als een normaal dorp, voor zover de situatie dat toeliet. Na de oorlog trokken de meeste vluchtelingen weer terug naar hun vaderland, maar daar was de materiële schade niet te overzien. Niet alleen België was er slecht aan toe, ook het noorden van Frankrijk was een enorm geteisterd gebied.

Een dak boven het hoofd in Frankrijk
Daarom besloot de Nederlandse regering direct na de afloop van de oorlog om Frankrijk te helpen met de wederopbouw. De Nederlandse architect-ingenieur Hendrik Sangster (1892-1971) werd in de commissie van Vollenhove belast met de taak om invulling te geven aan de noodhulp. Er werd besloten om de barakken die in Uden dienst hadden gedaan als onderkomens voor vluchtelingen af te breken en te verplaatsen naar Noord-Frankrijk. Een dak boven het hoofd is immers de eerste behoefte om het gewone leven weer op te pakken.

Een hele klus!
Het was een heel karwei om de houten onderdelen door het voormalige slagveld te vervoeren. In Lens en Liévain werden desondanks in totaal drie wijken gebouwd van de Udense noodwoningen. In ongeveer twee jaar werden 340 woningen in Lens en 150 in Liévain gebouwd. Op 12 juni 1921 was de heropbouw van de barakken gereed en konden de nieuwe dorpen aan de Franse autoriteiten werden overgedragen. Een grappig feitje: voor de nieuwe bewoners werd een wedstrijd georganiseerd wie de mooiste tuin had. Kan het nog Nederlandser?

De verplaatsing van de Udense barakken is een bijdrage geweest voor de wederopbouw van Noord-Frankrijk en het oppakken van het normale leven. Nederland heeft zo de opbouw van een stabiele woonsituatie van veel Franse gezinnen ondersteund.

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog
- Blaffende honden bijten niet

Eerste Wereldoorlog 100 jaar geleden

Roosendaal wordt in 1914 overspoeld door Belgische vluchtelingen...

Dit jaar is het honderd jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak. Hoewel Nederland neutraal bleef, heeft deze oorlog toch grote impact gehad op ons land. De komende maanden zal deze ingrijpende invloed op verschillende manieren herdacht worden. Zo is er een landelijk coördinatiepunt ontstaan, Eerstewereldoorlog.nu. Daarnaast laten we twee voorbeelden van bijzondere herdenkingen zien, uit Oud-Gastel en Roosendaal. 

Landelijk herdenken
Vanaf 1 oktober kun je alle activiteiten rond de herdenking van de Eerste Wereldoorlog in Nederland bekijken op een nieuw digitaal platform, EersteWereldoorlog.nu. Op deze site kun je ook terecht voor een goede basisinformatie over de Eerste Wereldoorlog. Het coördinatiepunt is een gezamenlijk project van Huis Doorn, NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies en het Nederlands Openluchtmuseum. Men wil niet alleen kennis over de oorlog en herdenkingsactiviteiten bieden, maar de site wil ook organisaties met elkaar verbinden die actief zijn op dit gebied.

Bijzondere wandeling naar Oud-Gastel
Een voorbeeld van zo'n herdenking vindt plaats in Oud-Gastel. Op 28 september komt daar een delegatie Belgen naar het museum 'De Drie Snoecken' van de Heemkundekring Het Land van Gastel om een bijzondere voettocht te herdenken, die 100 jaar geleden plaatsvond.

Vluchtoord Uden, een andere bestemming voor veel Belgische vluchtelingen

Vanwege het geweld van de Duitsers, liep Antwerpen eind september 1914 volledig leeg. Duizenden mensen zochten hun toevlucht in Nederland, zo ook een groep van 15 weeskinderen, 6 zusters en 5 paters van de abdij van Bornem. Na een hachelijke tocht kwamen zij per stoomtram aan in Oud-Gastel, waar zij werden opgevangen in het St. Bernardusklooster.

De Heemkundekring herdenkt deze tocht met een speciale tentoonstelling, die te zien is in het museum 'De Drie Snoecken' op de Open Monumentendagen op 13 en 14 september 2014 en alle zaterdagochtenden tot en met 12 oktober 2014. Wie nog in het bezit is van foto's van deze tijd, wordt van harte uitgenodigd contact op te nemen met de Heemkundekring Het Land van Gastel.

'Alles vlucht naar Roosendaal' 

Gemobiliseerde soldaten in Wouw

Een ander voorbeeld van een herdenking vinden we in Roosendaal. Ook deze stad kende een enorme toestroom van Belgische vluchtelingen in 1914. De gebeurtenissen zijn hier bijzonder goed bewaard gebleven. De Roosendaler Jacobus van der Veken, op dat moment 48 jaar oud, hield namelijk zeer nauwgezet een dagboek bij. Hieronder een citaat van Jacobus:

Wat ervan terecht moet komen, ik weet het niet! Duizenden, ik lieg niet, duizenden vluchtelingen van Antwerpen en omgeving komen met treinen, wagens en te voet Roosendaal binnen.  Rijk en arm, alles vlucht naar Nederland.'

Dit dagboek staat, samen met foto's, archiefstukken en filmbeelden, centraal in de tentoonstelling 'Alles vlucht naar Roosendaal', die van 13 september 2014 tot en met 8 februari 2015 te zien is in Museum Tongerlohuys te Roosendaal. Het biedt een unieke kijk op Roosendaal en omliggende dorpen in oorlogstijd.

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Gevluchte Scheutisten in Esch
- Schijndel bedankt!


 

Blaffende honden bijten niet

Vluchtoord Uden rond 1915, waar vele Belgische vluchtelingen werden opgevangen

Het vluchtoord Uden draait in 1916 op volle sterkte. Ruim 6000 Belgische vluchtelingen zijn er op dat moment gehuisvest. Begrijpelijk dat zoveel vluchtelingen ook problemen oproepen, al zijn meestal niet de vluchtelingen zelf de boosdoeners...

Fel wordt er in november 1916 door het gemeentebestuur van Uden geprotesteerd tegen de gevorderde inkwartiering van 600 huzaren. Hun commandant wordt onhebbelijk optreden tegen de burgerbevolking in de schoenen geschoven. Volgens het Udense gemeentebestuur is de aanwezigheid van zoveel militairen 'in zeer hoge mate uiterst nadelig inzake hygiëne en moraliteit.' Terzijde wordt fijntjes aangehaald dat de overheid het Vluchtoord kosteloos op Udense gemeentegrond heeft geplaatst.

Lastige honden
Ook de bewoners in de omgeving laten zich niet onbetuigd. Zij ondervinden veel last van de honden die op het Vluchtoord worden gehouden. Uitputtend besteedt de Udense gemeenteraad aandacht aan deze klacht, waarbij ook het niet aangeslagen worden voor de hondenbelasting meteen in de breedvoerige discussie wordt meegenomen. De Raad oppert dat er toch maar geen hondenbelasting geheven moet worden, daar het innen teveel moeite zal kosten. Als ze de honden maar niet jankend en huilend op openbaar terrein laten rondlopen. En af laten schieten door de veldwachter is altijd nog een optie! Tenslotte besluit de Raad om de Regeringscommissaris van het Vluchtoord te vragen maatregelen te nemen die er toe leiden dat er verbetering wordt gebracht.

Enkele hoogwaardigheidsbekleders bij het Vluchtoord

Het antwoord van de Commissaris komt per kerende post. Hij geeft aan dat alle honden op het Vluchtoord aangelijnd liggen. Verder zijn er, voor zover hem bekend, geen klachten binnengekomen. Hij verzoekt om aan te geven wie de klachten hebben ingebracht, en in hoeverre last wordt ondervonden, zodat er passende maatregelen genomen kunnen worden.

De gebeten hond...
De rijksveldwachter krijgt opdracht om bij de aanwonenden te polsen in hoeverre er overlast is. Uit zijn ondervraging blijkt dat bij een bewoner de honden vroeger wel eens achter de kat aan gingen, maar nu niet meer. En bij een ander gingen de honden vorig jaar achter de kippen aan. Maar of dat honden van het Vluchtoord waren? Door de overige bewoners worden geen klachten geuit.
Tegenpruttelend gaat de Raad akkoord en wordt het hondenprobleem als afgedaan beschouwd, al voelen ze zich in deze zaak duidelijk de gebeten hond...

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog
- Preview nieuwe website: gevlucht uit België, gevonden op onze site

Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog



...Bedrijvigheid in de meubelmakerij op Vluchtoord Uden...

Voor Nederland ligt de Eerste Wereldoorlog in een ver verleden. Het is niet zo tastbaar als de Tweede Wereldoorlog, omdat er geen slagvelden zijn geweest en wij geen nageslacht zijn van honderdduizenden gesneuvelde soldaten. Toch heeft de Eerste Wereldoorlog wel degelijk impact gehad op het dagelijkse leven.

Noord-Brabant heeft als grensprovincie dicht tegen het front gezeten. Langs de uitgestrekte grenslijn met België rook men de geur van dode soldaten. Zag men de rook van brandende loopgraven. Hoorde men de aanhoudende bommenregen. En voelde men de angst voor al het oorlogsgeweld. Naast de zintuiglijke ervaringen 'op afstand' hebben de Brabanders ook op eigen grondgebied de gvolgen van de oorlog ondervonden.

In een serie blogs belichten we 'Brabantse zaken' tijdens de Eerste Wereldoorlog. Bijvoorbeeld Vluchtoord Uden, een compleet uit de grond gestampt zelfvoorzienend 'dorp' voor Belgische vluchtelingen. De door de overheid opgezette Levensmiddelenbedrijven, die de tekorten zodanig moesten reguleren dat de orde gehandhaafd bleef. Het verhaal van de Belgische vluchteling Louis Pirenne, de gelijknamige vader van de oud-rijksarchivaris van Noord-Brabant. De Scheutisten, missionarissen uit België, die massaal in het dorpje Esch neerstreken. Opvallend, omdat er een missiehuis op Sparrendaal in Vught was.

De komende weken zal er elke maandag een blog verschijnen over de Eerste Wereldoorlog in Brabant. Houd de weblog in de gaten en maak kennis met Brabantse zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog!

Preview nieuwe website: gevlucht uit België, gevonden op onze site

Schoolkinderen voor hun school in Vluchtoord Uden
(collectie BHIC, nr. 1219-008929)

Het BHIC werkt hard aan een nieuwe website. In een serie blogposts licht ik steeds een klein stukje van de sluier op. Heb je vragen of opmerkingen? Laat ze gerust weten!

Nederland bleef officieel dan wel neutraal tijdens de Eerste Wereldoorlog, maar het is niet zo dat deze grote oorlog stilletjes aan ons land voorbij is gegaan. Zo waren daar de honderdduizenden vluchtelingen, vooral vanuit België, die binnen onze grenzen voor korte of langere tijd een veilig heenkomen zochten. In de verschillende archieven die wij beheren vind je die registraties terug.

Duizenden vluchtelingen streken uiteindelijk voor langere tijd neer in het Brabantse Uden. Toen duidelijk werd dat veel vluchtelingen niet snel naar eigen huis en haard zouden kunnen terugkeren, werd in Uden namelijk een heus vluchtoord opgebouwd. Als het ware een Belgisch dorp in Nederland, met eigen werkplaatsen, winkels, een postkantoor, ziekenhuis en zelfs een eigen betaalmiddel.

Registratie van vluchtelingen bij aankomst in Vluchtoord Uden
(foto H.A.O. Sandtmann, collectie BHIC nr. 1219-008938)

En natuurlijk moesten alle vluchtelingen die daar verbleven ook weer geregistreerd worden. De bevolkingskaarten van Vluchtoord Uden vormen zo, samen met alle andere registraties van vluchtelingen, voor Belgische onderzoekers een belangrijke bron om van hun gevluchte voorouders te achterhalen waar en wanneer ze tijdens de Eerste Wereldoorlog in Nederland verbleven. De naamindex op die bevolkingskaarten is al langere tijd te vinden door simpelweg te zoeken in onze genealogische database.

Maar met de komst van de nieuwe website kunnen wij een stuk eenvoudiger knoppen aan de schermen toevoegen, bijvoorbeeld om dit deel van de database extra onder de aandacht te brengen. Aan de vragen en reacties van onderzoekers merkten we namelijk dat deze bevolkingskaarten nauwelijks bekend waren. Vanaf nu vind je daarom op de pagina voor stamboomonderzoek een speciale knop voor de Belgische vluchtelingen. Het gaat in totaal om ongeveer 16.000 namen.

Sneller zoeken naar Belgische vluchtelingen

Later zullen we op de website meerdere pagina's aan de Belgische vluchtelingen in Brabant wijden, met links naar informatie, literatuur, archieven en databases met persoonsgegevens. Wat dat betreft zijn we als BHIC met die nieuwe website een stuk flexibeler geworden en kunnen we sneller inspelen op de behoeften en vragen van de gebruikers van onze site. Zo proberen we door goed te luisteren naar jullie onze bronnen steeds overzichtelijker te presenteren. Volgen dus, die site!

En volg ons zeker ook op Twitter, net als 2.400 anderen. Op 10 juni doen we namelijk mee aan de internationale Twitter-actie #WW1archives wanneer bronnentips rond de Eerste Wereldoorlog worden doorgetwitterd.

Christian

Dit vind je ook vast leuk
- Bijna een kus verdiend (over de nieuwe website)
- Voor wat het waard is: klompen voor 30 punten (over Vluchtoord Uden)

Voor wat het waard is: klompen voor 30 punten

Harmonie Peter Benoit van Vluchtoord Uden in 1917 (BHIC, nr. 1219-008913)

Dat Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal bleef, wil niet zeggen dat die oorlog ongemerkt aan ons voorbij is gegaan. Niet in de laatste plaats omdat vele tienduizenden Belgische vluchtelingen tussen onze landsgrenzen een veilig heenkomen zochten. In eerste instantie werden zij nog opgevangen door lokale vluchtelingencomité's en ondergebracht bij particulieren, maar al snel werd het aantal vluchtelingen te groot en ook wilde de overheid onrust en bijvoorbeeld relletjes voorkomen. Vanaf 1915 werden daarom steeds meer Belgen centraal opgevangen in 'kampen', officieel 'vluchtoorden' genoemd. Want het woord 'kamp' klinkt zo naar.

Belgen in Uden
Ook in Uden kwam zo'n vluchtoord, waar maximaal 10.000 mensen konden wonen. Het maximaal aantal daadwerkelijke bewoners op enig moment bedroeg trouwens minder, zo'n 7.000. Half februari 1915 kwamen de eerste bewoners aan.

Dit 'Belgische dorp in Nederland' was bijna een echt dorp, met woonbarakken, een kerk, ziekenzaal, winkel, kledingsdienst, onderwijs, een postkantoor en werkplaatsen. En er was ook een eigen betaalmiddel, gebaseerd op punten. En flink wat van die punten worden nog altijd bewaard op het BHIC, in het archief van het vluchtoord.

Vierkant in de boeken
De punten zijn van stevig karton en meestal vierkant. Er zijn 11 verschillende punten, met waarden tussen 1/4 punt en 100 punten. Een punt was 2 Nederlandse centen waard, dus met 100 punten had je 2 gulden in handen. Handig, zo'n puntensysteem, want de vluchtelingen mochten niet gaan werken in een Nederlandse fabriek, dus konden ook geen guldens verdienen om in hun levensonderhoud te voorzien. En met de in het vluchtoord verdiende punten konden ze gewoon terecht in de eigen winkels van het 'kamp'.

Dat er heel wat werd verdiend en weer uitgegeven, dat blijkt wel uit de boekhouding die bewaard is gebleven. Zo leren we dat ene Marie Krijnen in de week van 4 t/m 10 maart 1916 in totaal 53 punten verdiende met aardappels schillen. 8 Punten per dag, behalve op zondag, dan 5 punten. Uit heel andere stukken halen we wat ze daar voor kon kopen, zoals uit de lijst van verkochte goederen uit het kledinggmagazijn. Voor een paar klompen moesten Marie en haar mede-bewoners toch al snel 30 punten inleveren. Uit de maandoverzichten van de 'puntenwinkel' blijkt dat er sowieso veel punten werden uitgegeven aan schoeisel. Maar natuurlijk het meest aan levensmiddelen. Alhoewel rookbenodigdheden ook bijzonder in trek waren...

Vervalscht!
Je zou denken een prima puntensysteem, maar er werd (natuurlijk!) ook misbruik van gemaakt. Zo werden soms op grote schaal punten goedkoop opgekocht, vervolgens werden daar in de winkel producten voor ingekocht, die daarna buiten het vluchtoord met winst weer werden doorverkocht. Of wat te denken van valsmunterij (of moeten we zeggen valspunterij?) Herken jij tussen de punten hieronder de twee valse punten?

Meer lezen over de punten van Vluchtoord Uden? Ga dan naar de website van Louis Brounts, die in een boekje over allerlei aspecten van het kampleven schreef. Meer informatie over het vluchtoord vind je natuurlijk op de website van het BHIC. Of bekijk de inventaris van het vluchtoordarchief.

Dit vind je vast ook interessant
- Bijna dertig jaar 'geld uit de muur'
- Zilver voor de arme kindjes

Lentekriebels!

Misschien voelt u het voorjaar al kriebelen als u dit leest en bent u van plan uw beddegoed eens flink te luchten, stofvrij te maken en te wassen. Dat zal u vast en zeker niet zoveel moeite kosten als de dienstbode van Maria Catharina Geujen (1734-1814), de tweede vrouw van Frederik Gottfried Jacob Raupp (1723-1793), keizerlijk chirurg in Duitsland, later arts te Bergeijk. Als die dienstbode tenminste werkte naar de volgende voorschriften die afkomstig zijn uit een aantekenboekje dat vrijwel zeker van Maria was.


*)Waarschijnlijk kan crein gelezen worden als kreen, wat 'tegen bedorven aan, niet meer helemaal goed' betekent (Woordenboek der Nederlandse Taal).

Recept om de bedden op te schudden, om oude tijken te stijven:(Men neme) een kan meel, 1/4 pond was met water naar evenredigheid van kwantiteit gekookt en doet dan, als de tijk(en) schoon gewassen en droog zijn, de pap er met een borstel heet op.

Recept om een paardenharen, niet meer schoon matras te reinigen, om de 4 à 5 jaar: Men schudt hem uit, en slaat er met een stok het ergste stof uit, doet hem in een kuip, giet er kokend of heet water op, laat (hem) een nacht staan. De volgende dag was (men) hem met de hand uit en doet er nog eens heet water op, en droogt hem in de zon op lakens. Dan is er maar weinig meer aan te plukken.

Foto: Beddengoed uit latertijd. Magazijn in het Vluchtoord Uden, het 'Belgisch Dorp'dat tussen 1915 en 1918 in gebruik werd genomen en waar Belgische vluchtelingen uit de Eerste Wereldoorlog werden opgevangen, Uden.

Bron: Archief familie Raupp (BHIC)