Vagebonden? Aan de andere kant van de grens!

...De haast ontoegankelijke Peel vormde de grens tussen Meierij, Ravenstein en Gemert...

De vreemdelingenangst doet het debat oplaaien. Versterken we de buitengrenzen of gooien we de binnengrenzen dicht? Die denkbeeldige grenzen als scheiding tussen goed en kwaad zitten al eeuwenlang tussen onze oren. Aangezien de Meierij "overstroomt is van vagebonden" vaardigde Den Haag op 1 april 1738 voorschriften uit.

In de Meierij van 's-Hertogenbosch moest worden opgetreden tegen "Brandstigters, Moordenaars, Doodslagers, Rovers, Straatschenders, Vagebonden, Knevelaars, Landloopers en Bedelaars". Een hele mond vol, voor wat men vreemdelingen noemde. Zwervend volk dat zich "onder den naem van Heidenen, Egiptenaren of diergelyke" ophield. Den Haag moest er niet aan denken dat dit volk overlast zou geven voor 'de goede ingezetenen en reizende luyden' en trof maatregelen.

De vreemdelingen moesten binnen twee weken de grens over. Wie bleef werd gegeseld. Wie 'de goede ingezetenen' lastig viel, werd gebrandmerkt. En voor ernstiger delicten stonden doodstraffen op de rol. Dat was ferme taal! Aan de plaatselijke schepenbanken de zware taak om dit klusje te klaren. Den Haag had daarvoor een premiestelsel in het leven geroepen. Op het hoofd van elke vagebond stond een prijs. Iedereen, jong en oud, mocht de vagebonden oppakken. Legde de vagebond het loodje? Geen probleem, want de doodslager ging vrij uit. Klopjachten moesten leiden tot meer arrestaties. De Meierijenaars waren verplicht medewerking te verlenen. De Hoogschout kon zelfs de Bossche schutterij inzetten.

Het klonk allemaal mooi, maar in werkelijkheid was het lastig om de regels strikt uit te voeren. Onze regio was een staatkundige lappendeken waarvan de grenzen door haast ontoegankelijke Peelmoerassen liepen. Middels klopjachten werd het gebied periodiek uitgekamd. In april 1750 had de grootste plaats. Een kordon van 1.236 mannen kamde vanaf Veghel tot Lommel de Meierijgrens uit. Een maand later hadden soortgelijke klopjachten plaats in het Land van Ravenstein en de Commanderij Gemert. De 'vangst' hield niet over. Gebrek aan samenwerking tussen de landjes gaf de vagebonden vrij spel in het grensgebied. Maar ach, wat zou het. Als ze maar aan de andere kant van die grens bleven.

Dit verhaal stond eerder in Brabants Dagblad

Geschreven door:

Rolf Vonk

Vind je dit leuk? Lees dan ook:

- Aangenomen met algemene stemmen

- Krachtige kanonnen 

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Veghel biedt asiel aan Udenaren op de vlucht

...Prins Ottavio Piccolomini, hertog van Amalfi. Aanvoerder van het keizerlijke Kroatenleger joeg inwoners van het Land van Ravenstein op de vlucht...

Overal waar mensen in nood zijn, zoeken zij een veilig heenkomen. Het jaar 1635 is voor onze regio één van de meest chaotische perioden uit de geschiedenis. Veghel in de Meierij op dat moment een twistappel tussen Spanje en de Republiek, Uden in het Ravensteinse een bezit van het Duitse huis Palts-Neuburg. Twee dorpen, voor elkaar buitenland, in een regio waar Tachtigjarige en Dertigjarige oorlog elkaar raakten. Net zoals tijdens de huidige vluchtelingencrisis werden de menselijke waarden op de proef gesteld. En net zoals nu, weerhielden grenzen niemand om een veilig thuis te zoeken.

In oktober 1635 overleed in Veghel de Udense Elisabeth Leesten, een "vluchtelinge". Zij had huis en haard verlaten voor de wreedheden van de keizerlijke soldaten die eind oktober het Ravensteinse de stuipen op het lijf joegen. Met Gennep als uitvalsbasis terroriseerden de Kroaten van generaal Ottavio Piccolomini nietsontziend het Maas- en Peelgebied. "So hebben die Crauwaten op Volckel over 22 huijsluy iammerlijck sonder genaden doot geslagen ende ettelijck gevangen" schreef de Udense pastoor in het kerkregister.

De gruwelijkheden in Volkel deden een deel van de Udenaren de benen nemen. Ze vonden van oktober tot december een veilig onderkomen in de Meierij. Veghelaren boden onderdak aan mensen uit Uden, Gassel en Neerloon. Niet iedereen keerde terug naar huis. Acht vluchtelingen bliezen hun laatste adem uit in ballingschap. Onder hen ouden van dagen, gebrekkig of bezweken door extreme uitputting of besmettelijke ziektes.

Ondertussen slaagden de Veghelaren er in om bij Piccolomini een sauvegarde te krijgen, een vrijbrief die bescherming bood tegen zijn Kroatenleger. Het dorp had daar diep voor in de buidel moeten tasten. De keizerlijke Kroaten vochten dan wel voor katholieke Spaanse zijde, maar vertrouwen deden de Veghelaren hen allerminst. Ze zochten hun heil in Sint-Oedenrode. en vroegen de schout van Peelland of "die van Roy ons hier soude comen helpen wacken voor de Krouaten". Over solidariteit gesproken.

Dit verhaal stond eerder in Brabants Dagblad

Geschreven door:

Rolf Vonk

Vind je dit leuk? Lees dan ook:

- Aangenomen met algemene stemmen

- Krachtige kanonnen 

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Een losgeslagen bende in Oss

...galg op de Vughter Hei, bron NCRD, Nationaal Gevangenismuseum...

De Bende van Oss klinkt menigeen bekend in de oren. Maar onderzoeker Henk Beijers treft in de resoluties van de Raad van State al in 1748 een bendeleider in Oss aan die aan het hoofd staat van een groep ‘vagebonderende hoogduitsche smousen’. Met een waslijst aan 'ontoelaatbare delicten' ging hij direct naar cachot.

De raad en rentmeester generaal der domeinen van Brabant geeft een reactie op een klacht van Reinhard Burchard Rutger Graaf van Rechteren als hoog- en laagschout van stad en Meierij van ’s-Hertogenbosch. Het is bekend dat rond 1748 het in de Meierij bepaald niet pluis was. Allerlei gespuis terroriseerde de regio maar de daders werden aardig op de hielen gezeten, totdat in Oss in kwartier Maasland een zekere Jonas Zacharias Pos alias Seuk, een Amsterdammer van geboorte, als bendeleider van een groep ‘vagebonderende hoogduitsche smousen’ in de kraag werd gegrepen, gearresteerd en terstond werd overgebracht naar het cachot.

Hij had al een serie ernstige delicten op zijn naam staan, was al diverse malen op water en brood gezet, maar was kennelijk hardleers. Ook zijn handlangers konden de dans niet ontspringen. Voor de Bossche schepenbank werd Jonas ‘scherpelijk geëxamineert’ naar aanleiding van huisinbraken, diefstal, afpersing en meer ontoelaatbare delicten. Hij moet tijdens dat pittig verhoor tot het besef zijn gekomen dat het de overheden nu menens was, er geen ontkomen aan was en ontdekt hebben dat de schepenen in ’s-Hertogenbosch tot in de kleinste details op de hoogte waren van zijn losbandig en schandelijk gedrag en gruwelijke praktijken.

Eenmaal terug in zijn ‘gevangeniscel’ heeft hij kennelijk diep zitten nadenken over de rigoureuze gevolgen van zijn veroordeling en de akte vermeldt dat hij ‘uit vreeze van geconvinceert te werden en om zijn welverdiende straffe te ontgaan’, uiteindelijk zijn ‘geweldige handen’ aan zichzelf heeft geslagen door zichzelf te verhangen. Zijn dode lichaam werd kort daarop op een kar gelegd en vervoerd tot buiten de stad om begraven te worden in de directe omgeving van de galg. In zijn kielzog trok hij van die ‘swervende bende hoogduitsche smousen’ ook nog een mans- en twee vrouwspersonen mee het ongeluk in. Het betrof een zekere Moses Jacob binnen de bende bekend als Moijses Smaalhaken, ook zijn bijzit genaamd Schoontje Marcus ging een veroordeling tegemoet alsmede Belie Simons, de huisvrouw van wijlen Philip Falk die  inmiddels de strop al had gekregen.

Moses werd veroordeeld en aan een ‘scherpe torture’ blootgesteld, maar die wist hij te doorstaan. Daarna kwamen de beide vrouwen aan de beurt, maar die bleven alles waarvan ze beticht werden hardnekkig ontkennen. Uiteindelijk werden deze drie voor eeuwig en altijd uit de Meierij verbannen. Of ze daarna hun kwalijke praktijken hebben voortgezet is verder niet bekend!

Bron: BHIC toegang 178 inv.nr.357 Resoluties van de Raad van State dienstjaar 1748 folio 884 verso dd. 13 april
     
Geschreven door: 
Henk Beijers

Vind je dit leuk? Lees dan ook:
- Neem een kijkje in een veldhospitaal in 1746
- Feest in Den Bosch in 1744 valt letterlijk in het water

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Een militair hospitaal in ’s-Hertogenbosch

...oorlogshandelingen in en rond Den Bosch...

In de Resoluties van de Raad van State zijn legio historische nieuwtjes te lezen over de stad ’s-Hertogenbosch en de hele Meierij, maar enigszins onverwacht was het bericht om in de stad een militair hospitaal in te richten tijdens de Oostenrijkse Successie-oorlog [1740-1748]. In dit blog lees je een resumé van de belangrijkste informatie.  Wie het hele verhaal wil lezen kan dit doen aan de hand van de bronvermelding over de jaren 1745/1746. 

Men ontdekte in de stad een groot huis van drie verdiepingen. Eigendom van een zekere Gerbade, één van de Bossche schepenen met aan de kant van de Dieze nog een galerij, die overdekt zou moeten worden. Metselaarsbaas Van Wapperom werd erheen gestuurd om een oculaire inspectie te verrichten en volgens hem zou een ingrijpende verbouwing nodig zijn om er circa 800 zieke of gewonde manschappen te kunnen opvangen. Alleen al op de verbouwde derde verdieping werden 120 zieken ondergebracht. De verbouwing staat in de onderscheiden akten in extenso uitgewerkt. De huurprijs werd gesteld op 1000 gl. voor een periode van 6 jaren. Nadat de overeenkomst was gesloten meldde zich de Bossche apotheker Walraven die de zorg en supervisie over het nieuwe hospitaal op zich wilde nemen. Een timmerman werd benaderd om de nodige ‘kribben’ te maken, zowel 100 eenpersoons als 200 tweepersoons bedden.

Aankomst van zieken en gewonden
Hospitaalmeester Raven stuurde een bericht de wereld in over het arriveren van zieken uit Duitsland en hun goederen o.a. vanuit Stokstad en Nuijs, die aan de zorgen van Walraven zouden worden toevertrouwd, later gevolgd door gewonden en zieken vanuit Brussel onder leiding van chirurgijn Beverleij en frater Helleij en veel later ook nog een groep vanuit Antwerpen.

Als we ons realiseren dat de patiënten destijds per schip werden vervoerd en soms dagen onderweg waren, dan komt de reactie van de Raad van State in een geheel ander daglicht te staan. Men was namelijk bevreesd voor en tevens nieuwsgierig naar het aantal soldaten dat tijdens die overtochten gestorven was en of iedereen wel goed verzorgd werd. De Bossche professor Mobachius Quaat kreeg opdracht het hospitaal regelmatig te bezoeken en over al zijn ervaringen te rapporteren en bovendien overleg te voeren met de beide ‘fraters’ Abbenius en Huijs die als ziekenbroeders actief waren.

...door al het oorlogsgeweld was er behoefte aan een militair hospitaal...

Andere zorgen voor Walraven
Een bijkomend probleem voor Arnout Walraven was het feit dat met de zieken en gewonden uit Duitsland ook enkele ouderloze jongens en ’n meisje waren ingescheept als ook zes vrouwen. Bovendien moest een goed plan worden ontvouwd waarin de geestelijke zorg door een predikant en een rooms pastoor perfect geregeld was met name voor hen ‘die op het uiterste lagen’. Walraven vroeg de Raad van State hoe hij met de aanwezigheid van die kinderen moest omgaan.

Het bleek te gaan om Johan Frederik Schoonhem [14] in Maastricht geboren als zoon van Anthony Schoonhem wiens moeder al enige jaren overleden was, Joseph Decker [14] geboortig van Zutphen zoon van wijlen Caspar Deckers, als ook Anna Maria Hofman [14] geboren te Oxdorff in het Saxishe Gothasche dochter van Johan Christoffel Hofman en en ten slotte een 4e kind, niet ouderloos, genaamd Jan Willemse [15] zoon van wijlen Willem Willemse die ziek uit Duitsland is meegekomen wiens vader nu ziek en blind in het hospitaal lag; bovendien bevonden zich in het hospitaal 6 vrouwspersonen die allen ziek vanuit Duitsland hierheen waren gekomen en wier mannen reeds overleden waren of hier in het hospitaal lagen.

De vrouwen herstelden en vertrokken in de loop van 1746 uit het hospitaal en de kinderen zouden uiteindelijk met het reguliere beurtschip ’s-Hertogenbosch-’s-Gravenhage vice versa overgebracht worden naar een Haags weeshuis. Aan een zekere Pieter Chataigne werden deze jeugdigen toevertrouwd en ook het geld dat zij na het overlijden van hun ouders was overgebleven, werd meegenomen om aan de regenten van het weeshuis over te dragen.
   
Wie het ware verhaal tot in detail wil lezen verwijs ik graag naar de originele bronnen nl. BHIC toegang 178 inv.nr. 348 dienstjaar 1745 dd. 22 oktober, 29 oktober, 17 november, 29 november, 7 december, 8 december, 13 december, 17 december, 20 december, 30 december en inv.nr.349 dd. 3 januari en 11 februari 1746 – voor degenen die kennis willen maken met de inhoud van de Resoluties van de Raad van State vanaf 1648 zie www.henkbeijersarchiefcollectie.nl


Geschreven door:
Henk Beijers

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Fransen geëxecuteerd in Den Bosch
- Veldnamen Vught en Cromvoirt

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Hanewinckel? Schandelijke laster!

...Van de Graaff neemt het op voor de inwoners van de Meierij...

Inwoners van de Meierij werken van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat, leven matig en houden zich met weinig tevreden. Een ieder die iets anders verkondigt, verkoopt pure laster. Die duidelijke boodschap van Servaas van de Graaff is gericht aan Stephanus Hanewinckel en zijn boeken "Reize door de Majory van ’s Hertogenbosch in den jaare 1798 en 1799”.

Als er in 1806 een ‘statistische beschrijving’ van het Koninkrijk Holland moet worden opgesteld, bedenkt Van de Graaff zich geen seconde, zo lezen we in Taxandria in 1912 (T136.19/1318). “Van alle onze Departmenten is er geen dat minder bekend is dan dit en hetwelk echter wel verdient van naderbij gekend te worden.” Van de Graaff is verontwaardigd over de manier waarop de inwoners van de Meierij van Den Bosch zijn vastgelegd in de boeken “Reize door de Majory van ’s Hertogenbosch in den jaare 1798 en 1799”. (Hanewinckel schreef deze boeken maar liet ze anoniem uitkomen).

“Zoo men de naamlooze Schrijvers van de Eerste en Tweede Reize door de Majory van ’s Hertogenbosch in 1798 en 1799 geloven wil, dan zijn er geen misdaden, geen ondeugden of ligchaams- en zielsgebreken, waaraan de Meyerijenaars niet onderhevig zijn”. Maar dat slaat nergens op, zo heeft Van de Graaff ondervonden. “De inwoners der Meijerij van ’s Hertogenbosch zijn, over het algemeen beschouwd, een zeer goed slag van menschen, waaronder men zeer wel en genoeglijk kan leven.”

Hij vervolgt: “Niet alleen dat men de Meyerijenaars van domheid, bijgeloof en valschheid beschuldigt, maar men betigt hen ook van eene voorbeeldelooze ongevoeligheid, liefdeloosheid en ombarmhartigheid.” Van de Graaff weerlegt al die aspecten aan de hand van schrijnende voorbeelden. “Eene bijna naakte moeder, met nog naakter kinderen, zonder ligging noch zitplaats, zonder voedzel noch drank dan een weinig geitenmelk”, bleek in al haar goedheid nog een arme zieke vrouw van hulp te voorzien.

...uit het artikel in Taxandria...

Ook de kritiek dat er weinig goeds wordt voorgebracht in het gebied, weerlegt de schrijver met “uitmuntende hoeden uit Eindhoven, lakens van Tilburg en Geldrop en manufacturen uit Helmond.” Conclusie van Van de Graaff: het boek Reize door de Majorij is een lasterschrift. 

En over de schrijver ervan stelt Van de Graaff afsluitend: “Wat zou de Rotterdamsche Erasmus niet met verachting hebben neergezien op een wezen, dat om zijn zo hatelijk, op iedere bladzijde zijner brochture in de oogen lopend oogmerk te bereiken, de manier der onderwijzing eener taal aanrand, alleen om de personen, wier caracter hem in de oogen valt, hatelijk te maken.” 

Marilou Nillesen (met dank aan collega Hanneke voor de tip!)

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Hanewinckel, reporter en berucht schrijver
- Goede reis

De Meierij door een Amsterdamse bril

...fragment uit de brief...

De pannenkoeken zijn taai en eigenlijk niet te eten, qua huisraad is er niets van enige waarde maar veel erger: het is er zo vies. De huizen, de bedden en de mensen zelf, alles is er vies. Een Amsterdamse soldaat beschrijft in een brief hoe hij de Meierij ervaart. 

Het is sowieso een drassig gebied met vreemde, kromme wegen. Als je er niet bekend bent en je zou er 's nachts lopen, zou je dat wel eens met de dood moeten bekopen. De huizen zijn opgesierd met klei en zand op de grond en liggen vol stof. "Het stof doordringt hun gans dat zij geen mensch gelijken, dat zij meer op een zwart dan op een blank mensch gelijken." Het eten maken de mensen klaar in een 'souspan' die je ze nooit schoon ziet maken.

In de zomer dragen vrouwen geen kousen en wassen ze hun voeten niet. "Smerigheid en drek is t siraad hunner wooning, het is om aantezien een schrikkelijk vertoning." De soldaat constateert verder dat vrouwen en mannen er dag en nacht werken ("de mannen staan gelijk aan hunnen os of paard") en dat geen "vatsoenlijk" meisje met je wil lopen omdat dat "groote schand" zou zijn.

...de handtekening van de briefschrijver...

De brief wordt ondertekend met de naam Klooster. Is dat zijn echte naam? Omdat de brief niet gedateerd is, is het de vraag wanneer de beste man de brief heeft geschreven. Het epistel komt niet uit ons archief maar is naar het BHIC gestuurd door E. Huber, later aangevuld met gegevens van G. Boerlijst (dank daarvoor!) Uit de inhoud - onder meer de gedetailleerde omschrijving van het interieur - zou je kunnen opmaken dat hij als soldaat ingekwartierd is geweest. De vermelding van oorlogsgeweld wijst in die richting. De Belgische Opstand wellicht? Dat stemt niet overeen met de geboortedatum van de vermoedelijke briefschrijver die in 1831 is geboren. Feit blijft dat de brief een niets verhullend tijdsbeeld weergeeft, zoals alleen een buitenstaander die kan constateren.

Wil je de brief in zijn geheel lezen? Lees dan hier de transcriptie.
Meer over de Meierij? Lees dan ook eens de weblog van Stephanus Hanewinckel.

Waar zaten ze niet, de kartuizers van Vught?

Ligging van het klooster in Vught. Het klooster in de zestiende eeuw op een moderne kaart.

De orde der kartuizers, een strenge kloosterorde, was vroeger ook in de Meierij vertegenwoordigd. Om precies te zijn tussen 1466 en 1641. Heel gemakkelijk hadden ze het er niet, te zien aan hun vele verhuizingen. Gestart in Olland onder Sint-Oedenrode, woonden ze achtereenvolgens in Den Dungen, Vught, ’s-Hertogenbosch, Boxtel, Esch, Sint-Michielsgestel, weer ’s-Hertogenbosch, weer Boxtel, Tilburg en ten slotte Bokhoven. Deze kloosterlingen beloofden bij hun intrede wel stabilitas loci (verblijf op één plek) maar de werkelijkheid was vaak anders, zeker in de ongeregelde tijden van de zestiende en zeventiende eeuw in Brabant.


Ook hun goederenbezit was niet aan één plaats gebonden. Een halve tiende in de Heitrak onder Deurne en gronden in Beesd en Rhenoy aan de Linge vormden de zuidelijke en de noordelijke grens. Westelijk liep hun bezit tot voorbij Tilburg en oostelijk tot aan de weg tussen Linden en Beers.

Overzicht van de plaatsen waar de kartuizers een of meer boerderijen bezaten.

Van de ongeveer vijftien grote hoeven die ze bezaten en via pacht exploiteerden zijn sommige al snel na hun vertrek uit onze streken, halverwege de zeventiende eeuw, verdwenen. Een enkeling heeft het tot in onze tijd heel redelijk volgehouden.

Landerijen van hun meest oostelijk gelegen hoeve op de Rendonk tussen Linden en Beers. De boerderij verdween in de zeventiende eeuw, de grond in de twintigste eeuw.

Groot Duijfhuis, de best bewaarde kloosterhoeve, in Kasteren onder Liempde, met een aangebouwde herenkamer uit 1523 en de oudste Vlaamse schuur in Nederland uit 1525.

Het geestelijk leven in het klooster is moeilijk te achterhalen. De vele verhuizingen zullen er geen goed aan gedaan hebben. Eenmaal gevestigd in Vught zag het er hoopvol uit, maar de extraatjes bij de maaltijd (de zogenaamde pitanties) groeiden misschien wat te hard. Een teken van herstel in de tijd van de contrareformatie is wel het vertrouwen dat de Bossche bisschop in hen stelde toen hij hun in 1617 de in Alem opgegraven relikwieën van Sint-Odrada in bewaring gaf.
Hun plan zich kort daarna permanent in de hertogstad te vestigen werd doorkruist door het kapittel. De kanunniken gaven het fraterhuis waarop de kartuizers het oog hadden laten vallen aan de abdij van Berne, die ook onderdak zocht in de stad. De kartuizers bleken vervolgens snelle beslissers: alles was voortaan gericht op een verhuizing naar Antwerpen waar ze samen met de kartuizers van Lier een nieuw klooster stichtten. De Rooienaar Bruno van Oetelaar, visitator en prior van Brussel, was hen daarbij behulpzaam. Hun oude naam behielden ze: het klooster van Sint-Sophia van Constantinopel. Dat dan weer wel.

Het nieuwe Sint-Sophia van Constantinopel in de Rochusstraat in Antwerpen.

Wie nog meer wil weten over deze kartuizers verwijzen wij naar kartuizerklooster.nl. Daar kunnen de jongste publicaties aangeschaft worden. Tevens staan daar materiële zaken als wijn, bier, elixer en andere heerlijkheden op uw bestelling te wachten. En arrangementen en andere mogelijkheden voor geestelijke bezinning mogen niet vergeten worden. Want daarom ging het toch.

Over bastaarden, boedels en nalatenschappen

“Verband van zes gulden voor eene Vogelkooij onder Rosmalen, 22 February 1645 (= eendenkooi), Verband van twee stuivers voor ’t betimmeren van zekere ledige erve omtrent De gerichtplaats bij de Vuchterpoort, 9 February 1645, Verband van twee stuivers voor eenen hoefstal op het Orten eind bij De Brugge….”  Zomaar een greep uit de maar liefst 11.000 akten van de archieven van de Raad en Rentmeester-Generaal der Domeinen en Leen- en Tolkamer, die het BHIC online heeft gezet op www.bhic.nl/akten.

De archieven van de Rentmeester-Generaal der Domeinen en van de Leen- en Tolkamer bevatten vanwege hun adviesfunctie veel afschriften van stukken van zowel de Staten-Generaal als de Raad van State over allerlei zaken betreffende dorpen in de Meierij. De onderwerpen die hierin aan de orde komen, zijn heel divers.

Je kunt denken aan geschillen over domeinzaken (zoals jacht, tollen, houtschatten, molens), verzoeken van dorpsbesturen om geld te mogen lenen of extra belastingen te mogen heffen, maar bijvoorbeeld ook kwesties over uithangborden, pothuizen, hoefstallen, stoepen, kelderingangen, het schouwen van (water)wegen, grenzen tussen plaatsen of gemeenschappelijke gronden.

Een brede variëteit dus, waardoor je achter informatie kunt komen over onder andere bastaarden, boedels, nalatenschappen en andere historisch én genealogisch interessante feiten.

Een fragment uit de bladzijde hierboven...

Het was voor onderzoeker Henk Beijers aanleiding alle akten te onderzoeken en indiceren. Om een weg te vinden in dit oerwoud van stukken, heeft hij een index gemaakt. Bij elkaar een bestand van maar liefst 11.155 akten die nu aan de algemene index op de website van het BHIC zijn toegevoegd. Dankzij hem zijn deze interessante historische en genealogische bronnen nu dus voor iedereen vrij toegankelijk geworden. We zijn hem dan ook zéér erkentelijk! 

Wil je deze index doorzoeken? Dat kan via www.bhic.nl/akten en klik dan rechts op  Domeinen' of 'Leen- en Tolkamer'. Je komt meer te weten over de historische achtergrond van dit archief via: Brabantse Bronnen. 

Zegel van de Leen- en Tolkamer der Hoofdstad, Meierij en Kwartieren van 's-Hertogenbosch (Uit: Butkens, Trophées) 

 Archief Leen- en Tolkamer; het oudste archiefstuk van de Leen- en Tolkamer van de Meierij van 's-Hertogenbosch (foto: BHIC)

Op pad met de dominee

Dominee Stephanus Hanewinckel, blogger avant la lettre!

 
“De zeden van Den Bosch zijn slecht en geweldig bedorven”. Toegegeven, de protestantse dominee Stephanus Hanewinckel was niet altijd even genuanceerd. Maar dat maakt het nou net zo leuk om zijn brieven te lezen!

Nadat het BHIC vorig jaar is gestart met zijn eerste voetreis uit 1798 in een blog te presenteren, wandelen we – aan de hand van Hanewinckels’ brieven - nu verder onder meer naar Valkenswaard, Helmond, Sint-Oedenrode en uiteindelijk terug naar ’s-Hertogenbosch. Loop je mee? Dat kan via de blog www.stephanushanewinckel.nl of volg zijn tweets.

De brieven die Stephanus schreef, verschenen in 1799 onder de titel Reize door de Majorij. Het boek verkocht zo goed dat er het jaar daarna een tweede boek verscheen: Tweede reize door de Majorij. Gezien de enthousiaste reacties op de blog over de eerste reis gaan we door en volgen Stephanus weer verder op zijn tocht. Wel "hoop ik nu méér verdraagzaamheid en liefde te ontmoeten dan tijdens mijn vorige reis", aldus Hanewinckel. Benieuwd hoe het hem vergaat en hoe de route precies verloopt? Op de blog staat de route via Google Maps.

Wandelen door de Meierij, hier nabij Vught (foto Henri Floor)

Maar het BHIC heeft nóg een weblog! Op het Brabantse Bronnen Blog worden nieuwtjes en tips gezet voor archiefonderzoekers en genealogen. Nieuwe bronnen online, uitleg bij archieven, nieuws over projecten en links naar moeilijk vindbare databases. Een blog voor de diepgravers!

Wie wint de rechtszaak?

Ook deze maand weer een bijzondere kaart uit de online kaartencollectie van het BHIC. Deze kaart is opgemaakt rond 1657 in het proces tussen Johan Oudart, heer van Rixtel, Aarle, Beek en Stiphout, tegen Wouter van Craenenbroeck over een omgehakte eik.

In die tijd speelde het zogenoemde ‘voorpootrecht’ een belangrijke rol. Het houdt in dat grondbezitters het recht hebben om bomen te planten, te bezitten en te rooien in de berm van de weg die grenst aan het eigen perceel. Het recht is ontstaan in de middeleeuwen, maar bestaat op verschillende plaatsen in de Meierij van ’s-Hertogenbosch nog steeds.

De bewuste eik is op de kaart aangegeven onder E. Het veldje daar is op twee manieren afgepaald: van het huis naar links tot aan de poort in het midden door middel van een haag met een hekwerk, vervolgens vanaf de poort tot aan de eiken door middel van een ’tuin’, een van wilgenhout gevlochten omheining.

Hoe dit geschil is afgelopen, kunnen we niet terugvinden in de archieven. In elk geval is de kaart die speciaal voor deze rechtszaak is gemaakt schitterend. Niet op de laatste plaats vanwege de tekening van de omgehakte eik, waarvan we je hieronder een detailafbeelding laten zien...

Verstuur je eigen groeten uit de Meierij...

Op het weblog Reizen door de Meierij, Brabant door de ogen van Stephanus Hanewinckel worden de reisnotities van Stephanus Hanewinckel gepubliceerd. Hanewinckel verwerkte zijn reisnotities tot brieven die hij verstuurde aan een vriend. Een soort "groeten uit de Meierij", maar dan in heel veel woorden, vol persoonlijke beschouwingen van de dominee.

Je kunt nu ook zelf iemand de groeten doen uit de Meierij! Het BHIC heeft ansichtkaarten laten maken met daarop het portretje van Hanewinckel en een viertal plaatsen die hij tijdens zijn eerste reis door de Brabantse Meierij aandeed. De ansichtkaarten liggen binnenkort bij verschillende bibliotheken en andere instellingen in de Meierij. Leuk om te versturen!

Wil je een gratis setje ansichtkaarten ontvangen? Stuur dan een email met je naam en adres naar: info@bhic.nl

Rondleiding
Zin in een rondleiding achter de schermen van het BHIC? Tijdens de rondleiding vertellen we over de geschiedenis van onze prachtige Citadel, laten we je de depots zien waar alle archiefstukken worden bewaard, tonen we enkele topstukken uit de collectie... en natuurlijk de collectie van Stephanus Hanewinckel!

Wat moet je doen?
Als je een van de ansichtkaarten terugstuurt naar het BHIC (postbus 81, 5201 AB 's-Hertogenbosch) en daarop de reden schrijft waarom je het leuk vindt om de reisverslagen van Hanewinckel via het weblog te volgen, dan nodigen wij je uit voor deze speciale Hanewinckel-rondleiding. Met z'n tweeën komen? Geen probleem!
Verstuur dus je eigen groeten uit de Meierij: naar het BHIC en naar je familie en vrienden!



Het prachtige zeventiende-eeuwse fort de Citadel, waar het BHIC in is gevestigd



Stephanus Hanewinckel: Blogger avant la lettre

Het BHIC heeft een nieuw weblog: Reizen door de Meierij, Brabant door de ogen van Stephanus Hanewinckel. De Brabantse dominee Hanewinckel (1766-1856) doet hierin verslag van zijn voettocht door de Meierij in 1798.

Hij doet dat als rechtgeaarde blogger met een stevig gekleurde bril op zijn neus, maar ook met scherpe observaties die met regelmaat nog steeds actualiteitswaarde hebben. Bijvoorbeeld wanneer hij het heeft over hoe politici zich moeten gedragen om gekozen te worden:

Zijn de inwoners van de Meierij wel in staat hun eigen volksvertegenwoordigers te kiezen? Nee! Want ze letten maar op drie dingen: de kandidaat moet goed kunnen zwetsen en flink kunnen uitweiden over hoe slecht het vroeger was, hij moet vooral veel praten over de verbeteringen die er zullen komen als hij eenmaal in het bestuur zit, en hij moet natuurlijk rooms zijn.

Katholieken versus protestanten
De rode draad in Hanewinckels blogposts is de gespannen verhouding tussen katholieken en protestanten. De dominee reist door de Meierij in 1798. Dankzij de Bataafse revolutie is er godsdienstvrijheid en juist vanaf dat jaar kunnen de katholieken hun oude kerkgebouwen weer terugkrijgen. Dat gaat niet zonder slag of stoot en Hanewinckel is geneigd er de ergste gruwelverhalen over op te dissen.

Zoals in Oerle, waar de halfvergane lijken van een predikantenvrouw en haar dochtertje uit de kerk gehaald worden en buiten neergesmeten, terwijl de pastoor (met een zakdoek voor de neus) jenever uitdeelt aan de daders.

Maar Hanewinckel is tegelijk ook een scherp waarnemer met een humoristische pen. Hij kan grof en beledigend zijn en slaat regelmatig een verkeerde toon aan. Het zal dan ook niet verbazen dat hij zijn boeken anoniem liet uitgeven. Maar we kunnen niet ontkennen dat juist de manier waarop hij zijn gal spuwt, zijn reisnotities tegenwoordig weer zo interessant maakt.

Hanewinckels blogadres is www.stephanushanewinckel.nl en hij zit ook op Twitter: @shanewinckel. Wandel dus mee met de dominee!