Udense emigranten opgelicht

...Voelden de eerste migranten uit Uden, Zeeland, Boekel en Volkel zich opgelicht? De doorzetters bouwden Little Chute uit tot een nieuw thuis...

In de huidige tijden krijgen we berichten van emigranten die een speelbal worden van oplichters. Lieden die zich schaamteloos verrijken over de rug van vluchtelingen wanneer zij hun overtocht proberen te maken naar veiliger oorden. 

In 1853 leken economische vluchtelingen uit Uden slachtoffer van oplichterij te zijn: "Een gedeelte der hier (Rotterdam) uit Noord-Brabant aangekomen landverhuizers, en voornamelijk die uit Uden, zijn naar hunne haardsteden wederom terug gekeerd, daar het gebleken was, na hunne aankomst alhier, dat zij hunne gelden voor overtogt hadden toevertrouwd aan iemand, die daarmede vertrokken is, zonder voor hunnen overtogt zorg te dragen." 

Ze maakten deel uit van een groep van ruim 200 landverhuizers uit Uden, Volkel, Mill en Boekel. Hun bestemming was het plaatsje Little Chute in Wisconsin "waar velen hunner familiebetrekkingen en vrienden zullen ontmoeten, die zich daar reeds gevestigd hadden". Aan de Fox River was in 1848 een kolonie katholieke landverhuizers uit het Peelgebied neergestreken. Aangemoedigd door economisch moeilijke tijden en geinspireerd door priester Theodoor van den Broek hadden zij de overtocht gewaagd. Van den Broek beloofde een "voortreffelijke R.K. Kolonie". 

Maar in Little Chute was niets en "eene algemene verslagenheid heerschte er onder de landverhuizers. Niemand wilde op die plaats blijven, verre van alle correspondentie gelegen, zonder handel en maar ordinaire grond." Er zat maar één ding op. Aanpakken of vertrekken. En vele handen maken licht werk. Die extra handen werden in het thuisland gevonden. Aangemoedigd door fantastische verhalen volgde een ketting-migratie. De nakomers gaven huis en haard op voor de Amerikaanse droom. Hoe zuur was het dan om wegens oplichterij in Rotterdam de boot te missen!

De emigranten in kwestie waren echter volgens latere berichten geen slachtoffer van oplichting. Ze konden de verhoogde kosten voor de overtocht niet betalen. Maar de emigranten hadden een dubieuze rol, want "twee van hen zijn vroeger reeds in Amerika geweest". Ze kwamen terug "alleen om hunne vrienden aan te raden hun vaderland te verlaten". Beloofden zij net als Van den Broek "een voortreffelijke R.K. Kolonie"?

Dit verhaal stond eerder in Brabants Dagblad

Geschreven door:

Rolf Vonk

Vind je dit leuk? Lees dan ook:

- Aangenomen met algemene stemmen

- Krachtige kanonnen 

Let op: we gaan verhuizen!

Hopelijk heb je deze blog met plezier gelezen. Maar let op: woensdag 15 juni verschijnt onze laatste bijdrage op deze blog. Daarna verschijnen er bijna dagelijks nieuwe verhalen op onze website; die verhalen vind je via www.bhic.nl/verhalen Volg je de blog via rss-feed? Meld je dan voor onze nieuwsbrief want daarin vind je onze beste verhalen overzichtelijk terug. Hopelijk zien we je daar weer! Bedankt alvast voor je aandacht!

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Boerenzoon uit Dieden wordt priester én ongelukkig

...uit het boekje van Agnes Lewe...

Joannes van Dijk, een boerenzoon uit Dieden, besloot in 1798 om priester te worden. Na het gymnasium in Ravenstein en een opleiding in Holland werkte hij in het bisdom Haarlem. Bij zijn overlijden in 1838 was hij meer dan 25 jaar pastoor in Wognum geweest. Van Dijk werd niet gelukkig in het West-Friese dorp. Erger nog, hij pleegde zelfmoord. 

Dit opmerkelijke gebeuren inspireerde archivaris Agnes Lewe van het stadsarchief Oss tot het doen van onderzoek naar deze Diedenaar. Van hem zelf vond zij alleen een handgeschreven testament. Uit verhalen van andere pastors, de notaris en brieven van zijn meerderen is het haar gelukt om een goed beeld van zijn leven te schetsen en de redenen voor zijn tragisch einde te doorgronden.

"De dood van de pastoor werd door de omgeving met weinig discretie behandeld. Al snel ontstond het gerucht, dat hij geen natuurlijke dood was gestorven. Op verzoek van Jan van der Molen verrichten dokter T.A. Jorritsma en twee heelmeesters uit Hoorn, G.J. Rijnders en J. Rentmeester, op 17 november nader onderzoek. Zij constateren dat “wij aan den hals van den overledenen tekenen hebben opgemerkt die ons doen vermoeden dat dit gerucht niet van allen grond ontbloot is”. Dit werd medegedeeld aan de burgemeester. Het werd snel bekend dat de pastoor zich had verhangen aan een beddenkoord in zijn sponde (bedstee)," zo staat te lezen in het boekje.

Het boekje “Van Dieden naar Wognum. Joannes van Dijk (1775-1838), een boerenzoon uit Dieden als pastoor in Wognum” heeft 42 pagina’s met veel afbeeldingen en is voor € 2,50 te koop in het Stadsarchief. In de studiezaal in het stadsarchief in Oss is een kleine tentoonstelling ingericht over het leven en werk van Joannes van Dijk.

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Een blijde en tegelijk droevige gebeurtenis
- Ondernemend pastoor

René kiest: de foto van de neomist #stukvanhetjaar

...de keuze van René: onderdanige devotie en superieure zelfverzekerdheid...

Tijdens de Maand van de Geschiedenis - in oktober a.s. - vindt de landelijke online verkiezing Stuk van het Jaar plaats. Natuurlijk doet ook het BHIC hieraan mee! Verschillende BHIC-medewerkers hebben hun favoriete stuk uitgezocht. Vanaf 1 juli a.s. kun je je stem uitbrengen op: www.bhic.nl/stukvanhetjaar. Op ons blog presenteerden de BHIC-medewerkers de afgelopen tijd hun favorieten en René sluit vandaag de rijen.

Wat maakt een archiefstuk nou bijzonder? In de meeste gevallen zal de uniciteit een rol spelen; er immers maar één exemplaar van het betreffende document. Soms bepaalt de vormgeving het bijzondere karakter: een schitterende met de hand ingekleurde kaart spreekt tot ieders verbeelding.

Ook de ouderdom kan een toegevoegde waarde geven: een fragment uit de 13^e eeuw is al snel indrukwekkend, hoe onleesbaar het ook moge zijn. En soms geeft ook de maatschappelijke betekenis het archiefstuk extra glans: een vredesverdrag wordt immers belangrijker geacht dan de oprichtingsakte van de plaatselijke geitenfokvereniging.

...René over zijn favoriete foto...

Foto’s voldoen aan geen van deze kenmerken: ze zijn niet uniek, vaak ook niet mooi. Ze bezitten geen bewijskracht zoals een akte en oud zijn ze al evenmin. Toch kunnen ze een bijzondere waarde hebben: vaak onbedoeld geven ze een fraai tijdsbeeld. Uit de immense beeldcollectie van het BHIC heb ik vrij willekeurig een foto van een neomist gekozen. Dat is een priester die net is gewijd en zijn eerste Heilige Mis nog moet opdragen.

Veelal gebeurde dat in zijn geboortedorp of woonplaats van zijn ouders. En dan was het feest in de gemeenschap: de gelovigen verzamelden zich rond zijn huis en dan trok men in optocht naar de kerk, voorafgegaan door een hele reeks bruidjes in het wit. De kerk zat vervolgens stampvol, niemand durfde te ontbreken. Na de plechtigheid werd door de jonge priester snoep uitgedeeld aan de kinderen, rolletjes King en Rang waren favoriet. En dan was er de receptie en aansluitend – enkel voor genodigden – het diner.

We hebben honderden fotoseries die deze gebeurtenis en detail in beeld brengen. De door mij gekozen foto toont het begin van de feestelijkheden: de neomist wordt opgehaald van huis, maar geeft eerst nog even de zegen aan zijn familieleden.

We schrijven 1949, het naoorlogse rijke roomse leven is op zijn hoogtepunt. Het is de tijd dat 90% van alle Brabanders en Limburgers nog praktiserend katholiek is, de tijd dat er in Nederland meer priesters zijn dan alle huisartsen en medisch specialisten van alle gezindten bij elkaar. De tijd dat hel en vagevuur nog angstaanjagende realiteiten vormen, de tijd ook dat de priester de enige is die de zonden van gewone stervelingen in de biecht kan vergeven. Hij is degene die het verschil kan maken tussen eeuwigdurende verdoemenis of permanente gelukzaligheid.

Deze foto illustreert die prominente positie prachtig: de familieleden in onderdanige devotie, de neomist ondanks zijn jeugdige leeftijd in stralende en superieure zelfverzekerdheid. Er is maar één detail dat detoneert: wie op onze site de foto vergroot ziet dat de jonge priester niet alle 33 knoopjes van zijn soutane heeft dicht geknoopt. Kennelijk had ook hij toch last van zenuwen.

René Bastiaanse, directeur BHIC

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Yvonne kiest: haarpoeder
- Paul kiest: Streetview avant la lettre

Mag ik alsjeblief naar huis?

Stad en Meierij van Den Bosch waren na de verovering van Den Bosch in 1629 frontgebied in de strijd van de Republiek tegen Spanje. De plakkaten van de Staten Generaal werden steeds grimmiger, vooral in de periode 1636 tot 1648, de retorsieperiode. Alles werd in het werk gesteld om de uitoefening van de katholieke eredienst onmogelijk te maken.

Eén van die maatregelen was dat priesters die hier niet geboren waren, Stad en  Meierij moesten verlaten. En priesters mochten niet zomaar vrij rondreizen. Daarvoor moest bij de Raad van State verlof worden aangevraagd. Zo treffen we bij de resoluties diverse 'verblijfsvergunningen' en 'reisdocumenten' aan. Deze werden alleen afgegeven onder voorwaarde dat de priesters zich stipt zouden houden aan de landsplakkaten. Hier een keur aan argumenten. Niets menselijks was hen vreemd.

...Johan van Boxmeer wil zijn 'oude moeder' bijstaan...

Zo blijkt de zorg voor een oude moeder met enige regelmaat te worden ingezet om te mogen reizen. Dat zien we bij de priesters Godefridus de Weer (1651) en Johan van Schindel. Ook priester Johan van Boxmeer vraagt in 1663 verlof om te reizen om zijn oude moeder bij te staan. Dan is er ook het verzoek van N. van Schendel, al over de 70 jaar; zij vraagt of haar zoon priester Johan van Scheijndel in haar ouderdom tot troost en hulp zou mogen zijn. Hij krijgt in 1669 permissie om voor vier weken in Stad en Meierij te vertoeven. Ook het regelen van een erfenis is aanleiding permissie aan te vragen, zoals bij priester Arnoldus Kuijsten die in Aalsmeer woont maar de erfenis van zijn vader in Den Bosch wil regelen (voor een periode van drie maanden) in 1656.  

...schone lucht...

Ook gezondheid blijkt een reden om op pad te gaan. Bosschenaar Priester Ludowichus van der Putten vraagt een paspoort omdat hij vanwege zijn gezondheid van lucht moet veranderen en daarom graag in het generaliteitsdistrict (Staats-Brabant) wil verblijven. Hij krijgt hiervoor drie maanden (9 december 1662). Blijkbaar bleef Ludovicus last houden van zijn luchtwegen want bijna een jaar later vraagt hij om van lucht te mogen veranderen omdat de lucht van de stad schadelijk is voor zijn gezondheid, zodat zijn ‘quade dispositie’ verbeterd kan worden. Bijgevoegd was een attest van doctor Ransecremer, die adviseert om van der Putten naar gebieden te laten gaan met een voor hem ‘verdraechlycker locht’.  

 

...op zoek naar schone lucht...

Ook Godert van Gorcum, priester en beneficitaat van Oisterwijk is tachtig jaar en continu ziekelijk. Doktoren hebben hem geadviseerd om gezondheidsredenen terug te keren naar Oisterwijk. Hij belooft daar verder geen dienst te doen maar in alle stilte de weinige dagen van zijn leven aldaar te laten passeren en om daarna bij zijn voorouders begraven te mogen worden. Het wordt hem ‘gracieuselijk’ toegestaan (15 maart 1646). De Osse priester Matheus Lamberts is bijna 100 jaar en zegt dat hij zijn inkomsten uit twee beneficies (het ene in de kerk van Heesch en het andere in de kerk van OSS) al  jaren niet heeft gekregen. Maar dat geld heeft hij nu hard nodig heeft voor zijn levensonderhoud. De Raad van State draagt de rentmeester op hem dit inkomen uit te keren (16 mei 1659).

Priester en doctor medicinae Adriaen Janse van Thienen, geboren te ’s-Hertogenbosch verklaart dat hij ongeveer anderhalf jaar in Sint-Oedenrode verblijft ‘sonder eenigen pauselijcken dienst aldaer te hebben geexeceert,  maer wel crancke persoonen van sware sieckten genesen ende gecureert, sulcx dat niet alleen de voors. Vrijheijt van St. Oedenrode maer oock ’t geheele quartier merckelijck door hem vertoonder wert gedient’. Daar zat zelfs een verklaring van de predikant en kerkenraad van de gereformeerde gemeente van Sint-Oedenrode bij en ook door veel menen werd zijn verblijf aldaar op prijs gesteld. Hij vraag dan ook of hij in St. Oedenrode ‘in alle stillicheijt vermach te blijven woonen’. Tot nader orde mag hij in Sint-Oedenrode blijven, 7 februari 1664.

 

 

...verzoek geweigerd...

Maar niet alle verzoeken worden ingewilligd. De 87-jarige priester Leonart Plas vraagt om in Vught te mogen blijven wonen. Hij had hiervoor zelfs toestemming gekregen van ‘Sijnne Excellentie’ (stadhouder Frederik Hendrik) in 1629. Dit verzoek werd geweigerd omdat het in strijd was met het ‘PLAKKAAT VANRETORSIE’, 7 februari 1637.