De grootste digitale boevenvanger

...de registers van Huis van Bewaring worden door talloze vrijwilligers digitaal inzichtelijk gemaakt...

Iedereen die zich bezighoudt met genealogie weet het: een behoorlijke boef in je familie maakt je onderzoek een stuk interessanter. Maar hoe kom je er nu achter of één van je over-, over-, overgrootouders iets op z’n kerfstok heeft? Dat kan alleen dankzij digitale boevenvangers zoals Cees van den Brink.

Want Cees - en 265 andere vrijwilligers - verwerken de inschrijvingsregisters van de Huizen van Bewaring zodat grote en kleine criminelen eenvoudig te traceren zijn in deze historische bron. In de lijvige inschrijfboeken van de Brabantse Huizen van Bewaring vind je mensen die bijvoorbeeld wegens overtredingen tot een gevangenisstraf waren veroordeeld, maar ook gegijzelden wegens schulden en mensen die wegens wangedrag op verzoek van familie waren opgesloten. Dus niet alleen de zware jongens, maar ook gewone burgers die een keer de fout waren ingegaan.

Hoe is het om dagelijks te snuffelen in die bron? We vragen het aan Cees, één van de grootste digitale boevenvangers. Soms haalt hij wel honderd scans per dag maar alleen al het gemiddelde van veertig à vijftig is meer dan indrukwekkend. Na meer dan vijftig jaar in de grafische tekstverwerking te hebben gewerkt, stort hij zich nu op dit werk. Per toeval kwam hij twee jaar geleden op de site www.velehanden.nl terecht. Als geboren en getogen Utrechter ging hij aan de slag met een project van het Utrechts Archief, waar hij - inmiddels zelf opa - zijn eigen opa ook mocht invoeren! Aan dit Utrechts project werkt hij overigens nog steeds… als ie tenminste genoeg Brabantse boeven heeft gevangen ;-)

Drie dagen cel als je dronken bent
Want Cees is inmiddels gegrepen door de diversiteit van de “misdrijven” en hun omschrijvingen. “Wat te denken van bijvoorbeeld: het zich met eene pijp met brandende tabak die niet gedekt uwes zonder behoorlijk dopje of deksel bevinden op eene openbaren weg in de nabijheid van een gebouw te Gastel of te denken aan opgewondenheid, dronkenschap gevaarlijk voor hem en voor anderen en ter voorkoming van verdere ongeregeldheden. Gewoon drie dagen de cel in! Dat waren nog eens straffen…”, vertelt hij bevlogen.

“Wat het meeste indruk op me heeft gemaakt is een 21-jarige kinderoppas die verdacht werd van kindermoord. Maar ook iemand met als kenmerk zes vingers aan elke hand. Wat mij verder opviel, was dat een jagtdelict "gewoon" 40 gulden kostte en men verdiende al niet zoveel in 1865. En ook, dat schiet me nu te binnen, dat veel mensen niet konden schrijven”, aldus Cees, die naast deze hobby nog een 'verslaving' heeft: het Mahjongspel. Samen met zijn vrouw speelt hij daarmee (inter)nationale wedstrijden.

Rattengif op brood
Mede dankzij het werk van Cees – en dat van alle andere vrijwilligers! - zijn nu meer dan 10.000 scans dubbel ingevoerd; zo’n 20 procent van het geheel. Een deel van deze digitale boevenvangers komt vrijdag 22 april bijeen op het BHIC. Die dag vertelt Steffie van den Oord, auteur van het boek ‘De vrouw met de bijl en negen andere moordenaressen’, over haar boek. Over waarom deze vrouwen rattengif op het brood van hun man smeerden of de meid neerstaken. En de boevenvangers zullen ongetwijfeld bijpraten over hun digitale werk.

Doe mee!
Ook jij kunt helpen met het inkloppen van de persoonsgegevens van al die Brabanders die achter slot en grendel verdwenen en nu terug te vinden zijn in onze archieven. Informatie op www.velehanden.nl (project: Geboeid door boeven) of meld je snel aan via velehanden@bhic.nl

Geschreven door:

Marilou Nillesen

Vind je dit leuk? Lees dan ook:

- Geboeid door boeven

- De Kop van Jut

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Boeven vangen met een grote glimlach

...wat is het verhaal achter deze boeven?...

De één wordt getroffen door de soms romantische verhalen van vrouwen die worden geschaakt, de ander krijgt een thuisgevoel van alle bekende namen die hij tegenkomt. Maar één ding hebben de inkloppers van het project Boeven Vangen gemeen: ze werken met veel plezier aan het verwerken van scans van de Brabantse gevangenisregisters.

Met dit speciale project worden Brabantse gevangenisregisters (1821-1940) geïndexeerd. In de inschrijvingsregisters kun je op dit moment alleen op datum zoeken; een naamindex is meestal niet voorhanden. Daar brengt dit project verandering in. Liefhebbers lezen scans uit de registers en halen daaruit de naam, leeftijd, geboorteplaats en misdrijf. Het BHIC vroeg een aantal van deze 'inkloppers' naar hun motivatie en ervaringen. En dat leverde leuke reacties op.

Vrijwel iedereen verbaast zich over de jonge leeftijd van sommige boefjes.“Dikwijls onder de tien jaar! Hoezo kweek je nieuwe boeven?”, stelt Cor van Duynhoven. Ook de schrijnende armoede die mensen dreef tot diefstal maakt op inkloppers indruk. “Wat ik geleerd heb, is dat vroeger smokkelen van de gekste dingen - lompen, zeep, zout - nog een echt item was en dat kinderen zonder pardon ook het gevang in gingen. En ik heb geleerd dat mensen toch door barre omstandigheden tot het uiterste werden gedreven om nog warmte of eten te krijgen. En wat ik eigenlijk best erg vind, is dat deze mensen naast een gevangenisstraf ook nog een boete kregen opgelegd. Ze hadden al niks en nu moesten ze ook nog maar eens zien hoe ze die boete betaald kregen. Echt triest", vertelt Nicole Demas.

Het plezier dat het verwerken van scans oplevert, schuilt vaak in verschillende dingen. Zo vond Evert Veldman na bijna 1000 eindelijk een adellijke persoon. “Leuk is ook om dan het verhaal bij zo iemand te vinden. Dit geeft ook na duizend scans weer een extra boost om verder te gaan.” Ko Bierman zong als kleine jongen in een kerkkoor dat tijdens de kerstdagen in de gevangenis van Haarlem optrad. Gevangenissen hebben hem altijd geintrigeerd en dat maakt het werken in de registers ook zo fascinerend. Veldman bekent redelijk verslaafd te zijn geraakt aan het verwerken van de scans. En hij is vast niet de enige, zo laten de cijfers over de voortgang van het project zien:

Maar niet getreurd want er wordt een vervolgproject: inschrijvingsregisters van de Brabantse huizen van bewaring. Een soortgelijke bron als de registers van de strafgevangenissen, maar om nog een paar extra redenen interessant. Wordt vervolgd...

Marilou Nillesen

Vind je dit interessant? Lees dan ook: 
- Christiaan van de Ven op het criminele pad
- Bij de kladden

Brabantse cowboys slaan hun slag

...de inschrijving van Francis Wijnen in het gevangenisregister...

Via het boeven vangen-project op VeleHanden zijn wij door inkloppers gewezen op enkele opmerkelijke zaken uit de gevangenisregisters. Zo wees Nik de Vries ons op een uitspraak tegen Francis Wijnen, een ongehuwde arbeider, afkomstig uit Hugten (Maarheeze). Francis was veroordeeld wegens “rebellie”, maar wat hield dat precies in?

Het vonnis beschrijft hoe een jongeman in januari 1854 op een met illegale turf geladen ossenkar door Hugten reed. Plotseling werd hij daarbij ‘gesnapt’ door twee heren “in kwaliteit van Commiezen des Rijks”. Deze 19^e-eeuwse belastinginspecteurs zetten hem op de bon vanwege de niet betaalde accijnzen en vroegen hem om hen met kar en al te volgen naar het Rijkskantoor te Budel. Eenmaal onderweg vroeg de jongeman toestemming om kort te pauzeren bij een goede vriend, zodat de os even zou kunnen rusten en hijzelf gepaste kledij voor een bezoek aan het Rijkskantoor zou kunnen aantrekken. Na deze korte stop werd de reis in een rustig tempo vervolgd.

Later, aan de voet van de Kanonsberg onder Maarheeze, hield het gezelschap opnieuw even rust toen zij plots van achter een stel paarden in vol galop hoorde aanstormen. Op de paarden zaten twee gewapende mannen met een rode doek om het hoofd. Terwijl zij de inspecteurs onder schot namen, riepen zij de jongeman bij zich. De geschrokken, plichtsgetrouwe inspecteurs zochten dekking, trokken ook hun wapen en probeerden de os met de in beslag genomen turf richting Budel te manen.

Eén van de gewapende mannen, Francis Wijnen genaamd, aarzelde echter geen moment en schoot één van de inspecteurs tegen de grond, waarna hij hem bestormde en met enkele slagen van zijn geweer nog verdergaand letsel toebracht. De eerder gearresteerde jongeman die de daders goed leek te kennen, moedigde Francis aan en schreeuwde “sla hem dood!”. Maar gelukkig voor de inspecteur had de andere gewapende man de os inmiddels verlost van zijn trekvracht en hierop besloten de drie mannen om gezamenlijk, met de heroverde os, te vluchten.

Na dit bizarre voorval werd een onderzoek gestart. De goede vriend van het pauzeadres verklaarde hierop dat hij door de betrokken jongeman verzocht was om direct diens familie te informeren over de arrestatie en aanstaande inbeslagname. Eenmaal bij het ouderlijk huis van de jongen trof de goede vriend enkel de broers van de betrokkene aan, die op basis van de boodschap zonder twijfel naar hun geweren hadden gegrepen en op pad waren gegaan onder de kreet: “wij zullen zien of wij het terug kunnen krijgen!”. Francis Wijnen werd wegens rebellie veroordeeld tot een gevangenisstraf van 10 achtereenvolgende jaren en moest de volledige proceskosten betalen.  

Deze gastblog is van de hand van Sjoerd Bergmans, student Archiefwetenschap. Ben jij ook op een mooi verhaal gestuit tijdens je genealogische of historische onderzoek? En wil je dat verhaal delen? Stuur het in! Niet te lang (rond de 250 à 350woorden), illustratie erbij en we plaatsen het op ons weblog. Wie durft? :-)

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Deed A2 Maarheeze de das om
- Osse Bende opgerold

Christiaan van de Ven op het criminele pad!

...een maand brommen en acht guldens betalen...

Ja, je leest het goed: Christiaan van de Ven is opgepakt. Voor moedwillige verwonding van Joannes Sulsters zal hij een maand moeten brommen en acht guldens boete moeten betalen. Niet niks voor deze 16-jarige schoenmaker uit Loon op Zand in 1842. Van de Ven werd onlangs - na bijna 175 jaar - nog eens digitaal in zijn kraag gevat dankzij het boeven vangen-project op VeleHanden.

Met dit speciale project worden Brabantse gevangenisregisters (1821-1940) geïndexeerd.In de inschrijvingsregisters kun je op dit moment alleen op datum zoeken; een naamindex is meestal niet voorhanden. Daar brengt dit project verandering in. Liefhebbers (zoals jij?) lezen scans uit de registers en halen daaruit de naam, leeftijd, geboorteplaats en misdrijf. Het mooie is dat je het gewoon thuis kunt doen. Bovendien kun je punten verdienen die dan weer in te wisselen zijn tegen scans op onze website! En dankzij dat nuttige werk wordt de boef 'vindbaar' voor onderzoekers. Zo kwam ook Christiaan van de Ven boven water. Uit het inschrijvingsregister van de gevangenis maken we op dat hij een rond gezicht heeft met een gezonde kleur, blauwe ogen en rood haar.

...normale neus en rond aangezicht...

In het archief van de Arrondissementsrechtbank 's-Hertogenbosch 1838-1877 lezen we wat onze Christiaan op z'n kerfstok heeft. Samen met twee kornuiten (Petrus Spijkers van 23 en de 20-jarige Jan Kops) heeft hij deze Sulsters in een herberg "zonder aanleiding van zijne zijde ter aarde geworpen en op de borst getrapt". Of het door zijn jeugdige leeftijd komt of doordat zijn aandeel minder is geweest maar Christiaan komt weg met één maand gevangenschap terwijl z'n twee vrienden voor drie maanden achter de tralies gaan. Allemaal moeten ze acht gulden betalen én de kosten voor het proces ("ter somme van 22 gulden en 40 cent"). 

Ben je nu benieuwd of het rode haar van Christiaan al dan niet een rol heeft gespeeld in zijn criminele gedrag, lees dan ook deze blog van onze eigen betrouwbare Christian van der Ven (wiens verklaring van goed gedrag we net nog hebben gecheckt ;-) over criminaliteit, DNA en ras. Over het verband tussen DNA-onderzoek en archieven.

Marilou Nillesen

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Opgepast: onbekwame veldwachters
- Moord in Boxmeer

Schuilt in jou een echte boevenvanger?

...welke boef pak jij in z'n kladden?...

Schuilt in jou een echte boevenvanger? Grijp jij dat elfjarige schoffie in de kraag dat appels heeft gejat uit de winkel of ga jij achter die man aan die vrouwen lastigvalt? Voor alle duidelijkheid: de boeven moeten worden “opgepakt” uit de gevangenisregisters van 1821 tot 1940. Hoe? Lees maar verder…

Het is de bedoeling dat met dit speciale project Brabantse gevangenisregisters (1821-1940) worden geïndixeerd. In de inschrijvingsregisters kun je op dit moment alleen op datum zoeken; een naamindex is meestal niet voorhanden. Daar brengt dit project verandering in. Liefhebbers (misschien ben jij dat wel?) lezen scans uit de registers en halen daaruit de naam, leeftijd, geboorteplaats en misdrijf. Daarmee wordt de boef 'vindbaar' voor onderzoekers.

Voor dit project wordt samengewerkt met de website VeleHanden, een online platform waarop archiefdiensten scans kunnen aanbieden zodat het grote publiek, de 'crowd', kan helpen om deze archieven beter toegankelijk te maken. Iedereen kan digitaal (of online) meedoen: het is leuk werk, beslist niet moeilijk en bovendien erg nuttig. 

Wat zijn gevangenisregisters?
Gevangenisregisters vormen de kern van de administratie van het gevangeniswezen uit de 19e en de eerste helft van de 20e eeuw. Ze geven een zakelijke opsomming van gegevens van personen die in de strafinstellingen verbleven. Samen met jou willen wij de inschrijvingsregisters van de Brabantse strafgevangenissen over de periode 1821-1940 op naam toegankelijk maken. Het resultaat wordt een online database waarin iedereen op persoonsnaam de gevangenisregisters kan doorzoeken.

Die registers betreffen vooral de grote strafgevangenissen van 's-Hertogenbosch, Breda en Eindhoven, maar ook van enkele andere Brabantse strafinstellingen.Deze inschrijvingsregisters kunnen niet alleen gebruikt worden voor genealogisch onderzoek, maar bieden ook mogelijkheden voor wetenschappelijk onderzoek van sociologisch/psychologische en criminologische aard. Ze geven persoonsinformatie als de naam, geboortedatum, -plaats en het beroep van de gevangene - mannen en vrouwen - maar bevatten ook informatie over de veroordeling door een rechtbank en het begane misdrijf.

Vaak geven de registers ook een signalement van de gevangene en gegevens over zijn of haar ouders, de burgerlijke staat, het genoten onderwijs en gedrag in de gevangenis.Waarom dit project?Wil je ons helpen met het digitaal toegankelijk maken van de oude Brabantse gevangenisregisters? Meld je dan snel aan via www.bhic.nl/velehanden of ga direct naar:www.velehanden.nl (kies bij de projecten voor ‘Gezocht! Inkloppers van Brabantse gevangenisregisters 1821-1940’).

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- De Zwarte Ruiter
- Veldwachters