Kapelaan in opspraak!

Kapelaan Fenneker doet 'vrijwillig' afstand van zijn functie. Wat is er gebeurd?

We hebben ze in verschillende vormen en van veel verschillende schrijvers: mooie, bijzondere brieven. Op initiatief van Tresoar twitteren archieven en musea regelmatig een mooie brief uit hun collectie met #HistoryPost. Het BHIC doet mee en deze week bekijken we twee brieven over een Oeffeltse kapelaan die werd beschuldigd van bijgelovige, zelfs magische praktijken!

Olie en zout
Op 7 april 1836 belandt een verontrustende brief op de deurmat van de deken in Cuijk met een ernstige verdenking van de kapelaan Fenneker te Oeffelt. Een zeer geloofwaardig man had deze geestelijke bezocht, omdat iemand in zijn familie ziek was. Hierop antwoordde Fenneker hem: 'Dan weet ik het al, gij hebt dat gisteren op die en die uur gedagt en op die uur van huis gegaan.' En inderdaad het was ' juist zoo!'

Lees hier welke 'wondere werken' de pastoor allemaal uitvoerde...

Maar deze voorspelling was nog niets vergeleken bij de magische sessie die daarna door de kapelaan werd uitgevoerd. De bezoeker moest een maatje olie en een pond zout halen, vervolgens werd hij verzocht driemaal 'het geloof' te bidden. Hij haastte zich daarna met de olie naar huis, die de zieke 'in den mond moest nemen' en daarmee zijn borst bestrijken, en hij moest zeggen 'In den naam des Heere J.C. verdwijnt van mij ziekte.'

Het zout moest vervolgens aan de vier hoeken van het bed worden gebonden en het overige in het 'bedstroo' worden gestrooid. 'Dan zou de persoon in 9 dagen zeker genezen zijn,' verzekerde Fenneker hem. Onderaan de brief wordt vermeld dat de man stellig werd bevolen de kapelaan niet te verraden. Dit gebod is dus helaas voor Fenneker niet opgevolgd...

Wijze raad
Hierboven kon je al lezen dat Fenneker in 1840 uiteindelijk 'vrijwillig' afstand deed van zijn functie. Maar hoe vrijwillig was dit eigenlijk? Waarschijnlijk zal hij in Oeffelt met de nek zijn aangekeken en zal er veelvuldig over hem geroddeld zijn.

Dagelijks naar de kerk om boete te doen!

Gelukkig verloor de deken van Cuijk hem niet uit het oog. Hij schrijft de kapelaan bovenstaande brief, waarin hij hem een hart onder de riem steekt en hem van wijze raad voorziet: 'Uwe toestand is zoo naar lighaam als naar ziel waarschijnlijk te beklagen maar ook gemakkelijk te verbeteren, gij hebt dit zelf in uwe handen.'

Eer en rust?
Maar wat stond Fenneker dan te doen? De deken is hier heel duidelijk over: 'Ja ik smeek u volg mijnen raad, begin met dagelijks naar de kerk te gaan vooral zondags nooit te ontbreken en alles zal goed gaan.' Mocht de kapelaan dit een maand volhouden, dan zou hij zijn oudedagsvoorziening gewoon ontvangen en de deken belooft hem 'zoo zult gij de weinige dagen die u nog te leven overblijven in eer en rust slijten.'

Zijn broer was overigens pastoor van Oeffelt en ook hij bezorgde de parochie de nodige problemen. Heel rustig is het in de parochie van Oeffelt dus niet geweest...

Lisette Kuijper

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
-  Brief vertelt het verhaal van de eigen tijd
- Negentien jaar en gesneuveld in Oeffelt

Het einde van de ' verdrietige saecke'

Welke smeuïge details werden voor de 'cuijsche ooren en gedagten' van de rechter achtergehouden?

Zo, het zit erop. Alle getuigen in de zaak van Petrus Bufflée en Sibilla van Doorn zijn gehoord. Nu is het aan de rechters om alle verhalen, roddels en feiten tegen elkaar af te wegen en tot een zorgvuldige, weloverwogen beslissing te komen. Maar eerst doen Sibilla en Petrus allebei nog een laatste, emotionele oproep aan de rechters om hun hachje te redden. Wie krijgt er gelijk? We lezen het deze week in de spannende ontknoping van deze achttiende-eeuwse rechtszaak...

Rekenwonder
Sibilla werd in deze rechtszaak bijgestaan door haar momboir Gerard van Leunen. Hij voert een vurig pleidooi om Petrus Bufflée achter de tralies te krijgen. Zo rekent hij uit dat Sibilla precies in de 37e week, dus de 9e maand, na de Sambeekse kermis in 1732 is bevallen van een dochter: 'waaruit claar is te sien dat de opposante op den 31sten augusti 1732 bij den geopposeerde geweest en getracteert zijnden, doenmaals ook van hem is beswangert geworden.'

De momboir heeft kennelijk nog nooit van te laat of te vroeg geboren kinderen gehoord. Toch presenteert hij het als sluitend bewijsstuk. Verder voert hij aan dat de rechters geen enkele manspersoon hebben kunnen vinden die 'godt en ziel vergetent genoeg was om (...) onder ede te verclaren' dat hij met Sibilla vleeselijke conversatie heeft gehad. Alle verklaringen zijn uitsluitend gebaseerd op roddels, aldus Van Leunen.

Adam en Eva?
Momboir Gerard van Leunen wenst verder geen woorden vuil te maken aan de roddels van de soldaten en de buurvrouwen. Volgens hem moeten de 'cuijsche ooren en gedagten' van de rechters bespaard worden en niet worden verveeld met 'dusdanige obschene en goddelosen veltstuckjes.'

Zelfs Adam en Eva worden erbij gehaald in de expliciete beschrijvingen!

Toch is hij in het fragment hierboven zelf ook erg expliciet in zijn bewoordingen. De synoniemen die meermaals terugkomen in dit dossier zijn zeer vindingrijk te noemen. De liefhebbers kunnen deze uitspraken zelf lezen in deze blogreeks, maar het woord 'Eva(is)snuijter' wilden we jullie toch niet onthouden. Petrus meende echter niets met deze 'snuijter' te maken te hebben gehad!

Petrus als slachtoffer
Vervolgens was het de beurt aan Petrus. Hij ontkent 'nochmaels wel uijtdruckelijck dat oijt eenige vleeselijcke conversatie met voornoemde Sijbilla heeft gehadt' en hij wenst een eind te maken aan 'deese verdrietige saecke.' 

Petrus wil aan deze 'verdrietige saecke een Eijndt maecken'

Bufflée ontkent niet alleen de beschuldiging van Sibilla, hij kruipt zelfs in de slachtofferrol! Lees hieronder maar van welk 'quaedt' hem door 'Schele Sibil' was aangedaan:

Wie is hier nu het slachtoffer?

Tot slot legt Petrus uit dat hij er niet op uit is om Sibilla schade toe te brenge, maar dat het hem alleen te doen is om een huwelijk met 'sijn lieffste Theresia Sijben', met wie hij al officieel verloofd is.Wat denk je? Zou hij gelijk krijgen en toestemming om met zijn geliefde te trouwen?

Eind goed, al goed?
Na lang beraad hebben de rechters een oordeel geveld 'ten voordeele van Peter Bufflée en ten nadeelen van gemelden Sibilla.' Meteen doet de laatste een appel en gaat dus in beroep tegen deze beslissing. Maar in plaats van de goedkeuring van dit appel af te wachten, vragen Petrus en Sibilla beiden uitstel aan bij de 'wereldlijke rechters', om zo de zaak onder de geestelijke rechter onder compromis te stellen.

Op 18 november 1733 wordt dat compromis tussen beide partijen gesloten bij Mattheus van den Broeck. Petrus en Sibilla hadden duidelijk geen behoefte aan lange (en kostbare!) gerechtelijke procedures: 'omdat eene sware procedure te dugten stond, tot voorcominge van alle het welke soo verclaarden beijde de comparanten (...) van hier door geen het minste nadeel te willen toebrengen aan de geestelijke off wereldlijcke jurisdictie.'

Van Sibilla ontbreekt na deze datum ieder spoor, maar Petrus Bufflée trouwt te Boxmeer met zijn geliefde Theresia Sijben en kan in elk geval ongestoord zijn gang gaan: hij zet maar liefst vijf kinderen op de wereld!

Lisette Kuijper - medewerkster studiezaal Grave

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Zo moeder, zo dochter?
- Vunzige verklaringen
- Bemoeizuchtige buurvrouwen 

Bemoeizuchtige buurvrouwen

Buurvrouw Maria heeft wel een héél sappige roddel over één van Sibilla's vrijers!

Van 'vunzige verklaringen' van Boxmeerse soldaten gaan we deze week naar enkele bemoeizuchtige buurvrouwen. Ook zij doen een boekje open over 'Schele Sibilla', die Petrus Bufflée aanklaagde wegens zijn voorgenomen huwelijk met een ander 'vrouwmens'. Volgens deze buurvrouwen is het echter Sibilla die niet van onbesproken gedrag lijkt te zijn en verhoudingen had met meerdere 'manspersonen'...

Meer kapers op de kust...
Eén van de ondervraagden deze week is Maria Mulders. Hierboven kun je een gedeelte van haar verklaring lezen. Zo vertelt zij dat ene Jacobus Thomassen eens 'den gantzen nagt bij geseide Sibil te bedden' had gelegen en wat hij daar met haar deed? Tsja, lees dat zelf maar hierboven!

Jacobus was volgens Maria niet de enige die te vinden was tussen de lakens van Sibilla. Zij wijst namelijk ook een zekere Jan van Osch aan, een soldaat die met zijn garnizoen te Nijmegen gelegerd was. Hij vertelde Maria trots dat hij wel zes maal met Sibilla het bed in was gedoken! De geestelijke rechter geloofde dit verhaal natuurlijk niet meteen en deed navraag bij een aantal andere Boxmeerse vrouwen. Was Maria Mulders gewoon een ordinaire roddeltante of had ze het bij het rechte eind?

Slaapkamergeheimen

Op heterdaad betrapt!

Het dekenaat van Cuijk had zijn handen vol aan deze rechtszaak, waarin vele getuigen werden gehoord. Om enigszins tijd te besparen, hebben de rechters drie buurvrouwen in één keer verhoord, namelijk Sibilla Thijssen, Maria Peters en Isabella de Cocq.

Maria Peters was samen met 'Schele Sibilla' in dienst van Sibilla Thijssen. Op een avond betrapt Maria haar collega in het huis van Sibilla Thijssen. Sibilla was net van haar 'bedtsteede' geklommen, en ze trok haar 'clompen' aan, 'sonder dat de muts op het hooft hadde.' Tot overmaat van ramp lag er in diezelfde 'bedsteede' nog een 'manspersoon'! Geschokt riep Maria uit: 'Wat is dat hier, d'een klimt hier van het bedt ende een ander is daerop!'

Sibilla toont berouw en belooft zich beter te gedragen. Lukt dit haar?

Zoals het een goede werknemer betaamt, ging Maria met deze informatie naar haar bazin, Sibilla Thijssen. Deze confronteerde 'Schele Sibilla' met haar onzedige praktijken en maakte duidelijk dat ze dit soort zaken in haar huis niet wil hebben. 'Dat is oock waer,' geeft Sibilla meteen toe, 't sal niet meer geschieden. Ick had t oock wel mogen laten.' Zo te zien heeft Sibilla oprecht spijt van haar daden, maar niets blijkt minder waar...

Niet bestemd voor kinderogen! 
Het duurde niet lang of Sibilla had haar belofte alweer gebroken. Zelfs de onschuldige kinderogen van Sibilla's kroost hebben het allemaal moeten aanschouwen. Ook zij hebben namelijk een 'manspersoon' uit het bed van Sibilla zien klimmen, vertelden zij hun moeder. Tot overmaat van ramp hing hem 'het hembt over de broeck', toen hij het bed uitstapte. Drie keer raden wat deze meneer heeft uitgevreten...

Zelfs de kinderen van Sibil Thijssen waren getuige van Sibilla's onzedelijke praktijken!

De liefdesgeschiedenis van Sibilla gaat nóg verder volgens Isabella de Cocq, vrouw van Harlingh Derkx, die we nog kennen van vorige week. Zij doet gretig verslag van haar ontdekkingen in het 'brouwhuijs', waar zij Sibilla op heterdaad samen met een 'vremt persoon' heeft betrapt! Harlingh Derkx ontsloeg zijn dienstmeid vervolgens op staande voet.

Tot slot wordt het verhaal van Maria Peters door Isabella bevestigd. Volgens haar had Sibilla inderdaad een verhouding met ene Jan van Osch, met wie ze ook verloofd was. Als teken van eeuwige trouw had hij haar zelfs 'eenen gouden rinck' gegeven, maar tevergeefs...

Volgende week: het oordeel!
Jacobus Thomassen, Jan van Osch, 'vremde manspersoonen': Sibilla stond bekend als een echte mannenverslinder. Zullen de Cuijkse rechters de soldaten en buurvrouwen geloven of veroordelen zij toch Petrus Bufflée en sluiten zij hun ogen voor bovenstaande 'roddels'? We zullen het volgende week zien bij de afloop van de zinderende rechtszaak...

Lisette Kuijper - medewerkster studiezaal Grave

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Zo moeder, zo dochter? 
- Vunzige verklaringen

Vunzige verklaringen

De niet altijd even discrete soldaten worden aan de tand gevoeld...

Vorige week lazen we hoe 'Schele' Sibilla een rechtszaak aanspande tegen jonkman Petrus Bufflée uit Boxmeer. De schurk zou zich uit de voeten hebben gemaakt, nadat hij Sibilla had 'beswangert' en hij zou zelfs een andere vrouw ten huwelijk hebben gevraagd! De geestelijke rechters van Cuijk buigen zich deze week over de zaak en ontdekken via enkele niets verhullende verklaringen van soldaten de andere kant van het verhaal...

Ontslagen!
Nog vóór Petrus Bufflée ten tonele verscheen, was Sibilla in dienst bij ene Harlingh Derkx. Hij verklaart dat Sibilla wel érg populair was bij de soldaten die rond Boxmeer gelegerd waren. Verschillende makkers meenden dat zij, wanneer zij 'eene schilling' over hadden, dat ze die bij zijn dienstmeid wel kwijt konden. Deze roddel ging als een lopend vuurtje door Boxmeer: Harlingh Derx had een hoer in huis! Meteen liet hij Sibilla 'buijten dienst en sonder eenigh loon te betaelen' vertrekken...

Na de heer Derkx waren de soldaten Antoon Gerritse en Johannes Engels aan de beurt. Zij werden hevig aan de tand gevoeld door de geestelijke rechter. Bovenstaande afbeelding bevat enkele vragen die hun voor de voeten werden geworpen. Zo blijkt dat Petrus Bufflée, tijdens een reis naar Boxmeer, zijn handen over verschillende lichaamsdelen van Sibilla heeft laten gaan. Maar daar bleef het niet bij...

'Mannelijckheijt'...

Ook Sibilla kon niet van haar Petrus afblijven...

De soldaten verklaren verder dat Sibilla de aanrakingen en liefkozingen zeker niet geweigerd heeft, maar dat zij er zelfs 'wel mee gedient' was! Van een verkrachting was dus geenszins sprake. Bovendien, ook Sibilla hield haar handjes niet thuis. Zo betastte zij de jonkman in zijn 'voorbroek' en wist zij uiteindelijk zelfs zijn 'mannelijckheijt' te vinden.

Die verdraaide boer en het 'vrouwmens' verpestten het feestje!

Is er meer gebeurd in de velden rond Boxmeer? Volgens Sibilla wel, maar de soldaten zijn hier niet zo zeker van. Het was zeker Petrus' voornemen om 'vleeselijkcke conversatie' te hebben, maar hij werd hierbij gehinderd door een boer die ploegde en een vrouwmens, die vanuit Venlo langskwam. Jammer Petrus, de volgende keer beter... Of niet?

Weer mis!
Niet Petrus, maar Sibilla zélf waagde die nacht erna nog een poging. Zij sloop naar zijn kamer, waar één van de soldaten ook overnachtte, en lag vervolgens 'naa en op het bedt' van Petrus. Volgens de ondervraagde soldaat is er daar wel degelijk iets gebeurd (lees onderstaande afbeelding maar voor de expliciete bewoordingen), maar was het Sibilla, die 'uijt vrees van dat het de vrouw van het huys soude horen van hem affgingh', maar wel onder de belofte dat ze weer bij hem terug zou komen.

Nogmaals een mislukte poging, zeer expliciet verwoord...

Dé hamvraag is natuurlijk: is zij die nacht weer bij hem in bed gekropen? Jammer genoeg kon de soldaat daarop geen antwoord geven. Hij verklaart wel nogmaals dat Petrus Sibilla bij haar 'vrouwigheijt' heeft gehad, maar dat de soldaat daarna in slaap is gevallen en dus niet kan vertellen of er meer is gebeurd in de Steenstraat die nacht...

Volgende week: bemoeizuchtige buurvrouwen
Het is duidelijk: deze soldaten laten niets over van het beeld van een kuise, zielige vrouw, die na een verkrachting door haar verloofde wordt achtergelaten. Sibilla's reputatie was dus niet al te best. Dat blijkt volgende week des te meer, als we zien hoe verschillende buurvrouwen ondervraagd worden, die ook een boekje open doen over het duistere verleden van 'Schele Sibil'...

Lisette Kuijper - medewerkster studiezaal Grave

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Zo moeder, zo dochter? 
- 'Ick sal U noijt verlaaten'

Zo moeder, zo dochter?

Een trieste herhaling van de geschiedenis voor 'Schele' Sibilla?

Nog maar amper bekomen van de schrik van het treurige verhaal van Magdalena van Doorn, die door haar geliefde Zepherin Peelen moederziel alleen en bovendien hoogzwanger achter werd gelaten, stuitte ik in hetzelfde dossier van het dekenaat Cuijk op een tweede mislukt liefdesverhaal, dat uiteindelijk uitmondde in een rechtszaak. Wat bleek? Het gaat hier om het kind van Magdalena en Zepherin, Sibilla Peelen of Sibilla van Doorn. De geschiedenis lijkt zich dus te herhalen voor dit bastaardkind of is hier toch iets anders aan de hand?

'Schele Sibil'
Sibilla werd niet geboren in een gelukkig huwelijk. Sterker nog, Magdalena en Zepherin zijn nooit getrouwd, omdat de laatste er met een ander van door ging. Daarnaast schijnt Moeder Natuur haar ook niet al te gunstig gezind te zijn geweest. In meerdere processtukken wordt verwezen naar 'de Schele Sibil', 'Sibilla, een heel deel scheel siende' en 'Sibil, in de wandelinghe de Schele genaemt.'

Ondanks haar visuele beperking was ze geliefd bij meerdere soldaten of ander 'vremt volk.' Eén van hen was Petrus Bufflée, die haar in 1732 naar zijn huis had gelokt, toen zij terugkeerde van de Sambeekse kermis. Hij zou haar op een 'bedtsteede' achter over hebben gestoten en 'vleeselijcke conversatie' met haar hebben gehad. Negen maanden later werd hieruit, zo beweert Sibilla, een kind geboren. Bufflée ontvluchtte echter zijn verplichtingen als vader en heeft zich met een ander verloofd. Net als haar moeder, bleef Sibilla dus met het kind alleen achter en de vermeende vader vond zijn heil bij een ander.
 
De eis...
De 'schele' Sibilla liet het hier echter niet bij zitten. Bijgestaan door haar voogd, eist ze dat Bufflée alsnog met haar trouwt of anders een bedrag van maar liefst duizend gulden betaalt, omgerekend een slordige 11.000 euro. Daarnaast moet hij diep in de buidel tasten voor de 'craamcosten' (vijftig gulden) en een jaarlijkse alimentatie van 100 gulden per jaar tot het kind de leeftijd van 25 jaar zou hebben bereikt. De komende weken zullen we ontdekken hoe deze rechtszaak zich ontwikkelt en hoe het is afgelopen...

Petrus Bufflée zou bankroet raken door deze straf. Maar krijgt hij deze ook daadwerkelijk opgelegd?

Volgende week: vunzige verklaringen
Zo op het eerste oog lijkt er dus weer sprake te zijn van het 'klassieke verhaal': man verleidt vrouw, vrouw wordt zwanger en man verdwijnt plotseling en zoekt zijn toevlucht bij een ander. Toch moeten we niet te snel oordelen, zo blijkt uit het dikke rechtsdossier. Volgende week zullen we een heel andere kant van Sibilla ontdekken. Enkele soldaten doen namelijk een boekje open over de 'schele Sibil' en zij nemen hierbij bepaald geen blad voor de mond...

Lisette Kuijper - medewerkster studiezaal Grave

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- 'Ick sal U noijt verlaaten' 
- Familiedrama in Boxmeer