Carnaval leidt tot overlast en ziekten

...letterlijk in twee helften...

“Verbied het zich onkenbaar maken door het dragen van een masker of anderzins op de openbare straat of openbare plaatsen.” Dat voorstel haalde de agenda van de gemeenteraad in… 1882. Want carnaval, dat leidt alleen maar tot losbandigheden en uitspattingen en bedreigt goede zeden en gezondheid.

Er zijn voor- en er zijn tegenstanders van carnaval: dat is 134 jaar geleden niet veel anders. “Ze zijn voorbij de vastenavonddagen, die dagen waarin inwoners van ’s-Hertogenbosch zich letterlijk in twee helften gescheiden, waarin het eene deel der bevolking had te zuchten over de buitensporigheid van het andere”, staat te lezen in stukken uit het archief van J.B. van Son, minister van Zaken der rooms-katholieke Eredienst.

“Verborgen achter een masker, ongekend en dus ongestraft, vervalt in die dagen een deel der bevolking tot dronkenschap en hoogst onzedelijke verkwisting. Niet alleen tot eigen schade en ondergang van het gezin, maar ook tot last en ergernis van de meerderheid der vreedzame ingezetenen wordt dan in deze gemeente aan benden van gemaskerde troepen soms op dolzinnigen gelijkend, gedurende drie dagen vrijheid gelaten om al zingende, schreeuwende en tierende de straten onveilig te maken.”

Het is duidelijk dat hier geen voorstander aan het woord is. Want naast het gedrag van feestvierders heeft hij het ook niet op hun kleding. “Men bedient zich daarbij van kleêren, welke veelal gehuurd worden, die meestal uit den vreemde of van elders worden ontboden, voor hetzelfde doel meermalen gediend hebben en dikwerf niet vrij zijn van onreinheid en smetstof.” Oftewel, niet alleen trekt men lallend door de straten, dat gebeurt ook nog eens in ranzige kleding waar vlooien welig tieren.

Dus het carnavalsfeest zorgt niet alleen voor overlast; het kan ook leiden tot ziekten. “Dronkenschappen en slemperijen verheffen geen volk, maar ontzenuwen zijn beste krachten en maken het bij uitnemendheid vastbaar voor alle ziekten en kwalen”, gaat de briefschrijver verder. En daar hebben niet alleen eerzame burgers last van maar ook kranken en zwakken, bedroefden en stervenden worden in hunne rust gestoord, van slaap beroofd door een hoop onzinnigen, zonder dat de sterke arm zich hiertegen verzet.”

Daarom is de brief gericht aan de gemeenteraad van Den Bosch. Want eerder traden burgemeester van Nijmegen, Tilburg en Maastricht al op door paal en perk te stellen aan het openblijven van tapperijen en café’s. Een voorbeeld dat de gemeente Den Bosch zou moeten volgen door 1. het verbieden van het dragen van maskers in het openbaar en 2. ernstig te waken op de sluiting der herbergen en koffiehuizen, alsmede tegen alle nachtelijke straatgeraas.

Dat is nog maar één schrijven uit het stapeltje brieven dat zich bevindt in het archief van minister Van Son onder de verzamelingnaam “Stukken over de vieren van vastenavond.” Ook andere brievenschrijvers willen vaak “paal en perk” stellen aan openingstijden en pleiten voor krachtig optreden tegen hen “die hunne vloeken en liederen des ontucht in onze woning te doen klinken.”

Met veel dank aan collega Jan voor de tip!

Geschreven door:

Marilou Nillesen

Vind je dit leuk? Lees dan ook:

- Aangenomen met algemene stemmen

- Krachtige kanonnen 

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Boxmeer uitvinder van het Nederlandse carnaval

Het boek van Peer Meurkens, waarin hij stelt dat de eerste carnavalsoptocht in Boxmeer plaatsvond

Wie aan carnaval denkt, zal onmiddellijk denken aan steden als Maastricht of Den Bosch. Maar in Oeteldonk is de oorsprong van het carnaval niet te vinden, aldus antropoloog Peer Meurkens. In zijn boek ‘De GEKKEKAR komt uit Den Haag’ legt hij haarfijn uit dat de huidige carnavalstraditie haar oorsprong in het 19e eeuwse Boxmeer vindt.

De eerste carnavalsoptocht
De allereerste carnavalsoptocht van Nederland startte op maandag 27 februari 1854 in Boxmeer. Bedenker en initiator was jonkheer Louis van Sasse van Ysselt, tevens lid van de Eerste Kamer. Hij reorganiseerde het aloude Metworst rennen naar de ‘belaste hoeve’ in Vortum tot een echte carnavalsoptocht in een nieuw scenario vol satire en bespotting. Dat element was nog nooit vertoond. Op het Vortums Veld wordt sindsdien op elke carnavalsmaandag een heuse paardenwedren gehouden. Optocht en wedren zijn volgens Meurkens de oudste carnavalstraditie van Nederland – zonder concurrentie.

De uitvinder van de huidige carnavalstraditie: jonkheer Van Sasse van Ysselt

Volgens de overlevering stammen de Metworstrennen in elk geval uit 1740 en verwijzen mogelijk zelfs naar een Oud-Germaans vruchtbaarheidsritueel. Elk jaar organiseert de Boxmeerse vereniging  ‘De Metworst’ een paardenrace, waarin jonge vrijgezelle ruiters strijden om de schenking van een metworst. In de 15e eeuw heeft ene ‘Freule Aleida’ één van haar hoeves namelijk belast met de jaarlijkse schenking van een metworst, een wegge, een brood en een halve varkenskop, nadat Boxmeerse ruiters haar te hulp waren geschoten.

Politieke strijd
Deze Metworstrennen werden gebruikt door Eerste Kamerlid Boxmerenaar Van Sasse van Ysselt om zijn standpunt in de nationale politiek te verduidelijken. Zijn tegenstander, mr. J.B. Hengst, burgemeester van Boxmeer en ook lid van de Staten-Generaal, werd namelijk belachelijk gemaakt in de optocht.

Mr. Hengst was een vertegenwoordiger van de oude feodale rechten; de tienden, cijnsen en erfbelastingen, die uiteindelijk in 1872 werden afgeschaft. Ten tijde van de eerste carnavalsoptocht was deze kwestie echter nog lang niet opgelost en vaak onderdeel van uitvoerige debatten.

Strijd om de Tweede Kamerzetel van het Hoofdkiesdistrict Boxmeer was voor Jonkheer Van Sasse van Ysselt de directe aanleiding om Mr. J.B. Hengst in een carnavaleske afrekening aan te pakken. Van Sasse kon in parlementaire debatten waarin in 1850 de vraag aan de orde kwam of onder de nieuwe Grondwet een burgemeester lid kon zijn van de Tweede Kamer niet een meerderheid krijgen. Ook politieke kwesties als over de bevoegdheden van een burgemeester en het gemeentebestuur kon de jonkheer niet in zijn voordeel beslissen. Bij elke verkiezing voor de Tweede Kamerzetel (1850, 1853, 1856) moest Van Sasse van Ysselt het onderspit delven tegen plaatsgenoot mr. J.B. Hengst.
Als laatste middel om zijn rivaal onderuit te halen, nam jonkheer Van Sasse van Ysselt zijn toevlucht tot een carnavaleske optocht die droop van satire. Hij zette daarbij de aloude vrijgezellencompagnie in met het traditionele paardenrennen naar Vortum. Volgens Meurkens had deze strategie ten slotte succes. Mr. J.B. Hengst wilde in 1860 geen kandidaat meer zijn voor de Tweede Kamer - om vervolgens vanaf 1863 tot 1890 lid van Eerste Kamer te zijn, waar hij (de Eerste Kamer had slechts 39 leden!) nog 27 jaar op zijn zetel zou aanschuiven naast of dichtbij de zetel die tot 1883 door de andere Senator uit Boxmeer, Jonkheer Louis van Sasse van Ysselt werd ingenomen.

De GEKKEKAR

De route van de Metworstrennen

Een belangrijk onderdeel van de Boxmeerse optocht vormde de GEKKEKAR en juist hiermee werd Hengst voor het blok gezet. In deze kar werd namelijk de persoon die als een verliezer werd uitgebeeld vervoerd en op deze kar stond de spreuk: ‘Wij handhaven het recht onzer vaderen.’ Dit was een verwijzing naar Hengst, die in de Staten-Generaal hardnekkig de oude rechten had verdedigd, maar ten slotte een politieke nederlaag had geleden. De gek in het ‘theaterstuk’ van Van Sasse van Ysselt was ongetwijfeld zijn plaatsgenoot J.B. Hengst en hij werd volgens Meurkens zelfs  ‘gevloerd’ door de Metworst.

Plagiaat door Den Bosch!
Peer Meurkens laat ten slotte in zijn boek zien dat Boxmeer de oorsprong is van het moderne Nederlandse carnaval. Volgens hem werd de Boxmeerse optocht in 1882 door Den Bosch gekopieerd, omdat nogal wat leden van voorname Bossche families, die lid van de sociëteit waren, sterke familiale banden hadden met Boxmeer. De schrijver wijst ook op de opvallende gelijkenissen tussen de Oeteldonkse optocht van 1882 met het Boxmeerse prototype van 1854. Carnavalssteden als Den Bosch en Maastricht worden dus door Boxmeer afgetroefd: ‘De optocht is het alibi voor de massale viering van carnaval. In 1854 is het zo in Boxmeer begonnen en in 2014 gaat het nog altijd op deze wijze overal in carnavalvierend Nederland verder.’

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Saaie carnavalsfeesten in het Roomse Zuiden...
- Het ontstaan van carnaval in Haps

Het ontstaan van carnaval in Haps

...moeder van het carnaval in Haps...

Menig generatie zal denken dat carnaval  al eeuwen bestaat. Maar niets is minder waar. Voor een echte carnavalstraditie moet je heel hard werken, zo blijkt uit het verhaal in Haps.

In de jaren vijftig van de vorige eeuw was carnaval nog een onbekend verschijnsel in Haps en omstreken. Men deed wel wat aan ‘vastenaovend’, maar pas als het veertig-urengebed in de kerk afgelopen was. Een klein groepje jongelui vatte de gewoonte op om elk jaar met een gehuurde vrachtauto of bus naar het carnaval in Venraij of zelfs Venlo te rijden. Dat zinde mevrouw Van Hooy, die in Haps een café-zaal dreef, allerminst. Met lede ogen zag ze voor haar café de bus met Hapse jongeren vertrekken.

“Jongens, waarom gaan jullie naar Venray? We kunnen hier in Haps toch evengoed carnaval vieren?” vroeg Grada van Hooy, beter bekend als Grada Kloek. En zo waar, ze slaagde erin het gezelschap in haar café te krijgen. Ze gaf het eerste rondje weg en toen er wat later een oude piano werd neergezet en één van de gasten die aardig bleek te kunnen bespelen, was het carnaval in Haps geboren. Volgens de overlevering werd er zelfs een polonaise ingezet.

Maar is Grada nu echt verantwoordelijk voor de carnavalsnaam voor Hopsenaren? Lees hier het antwoord.

Vind je dit interessant? Lees voor meer alaaf, alaaf dan:
 - Verlicht carnaval
- Vier kerres Elluf

Saaie carnavalsfeesten in het Roomse Zuiden...

...Veel tieners gaan met carnaval gekleed als hun idool Lady Gaga ...

"Wat wordt het dit jaar met carnaval? Hoe ga ik verkleed, als Egyptische prinses of Romein misschien?" Het lijkt misschien nog ver weg maar vele Nederlanders van 'onder de rivieren' zijn het hele jaar bezig met de voorbereiding van carnaval. Deze traditie is al eeuwenoud, maar toch hebben de katholieken zich niet elk jaar van onze geschiedenis feestelijk kunnen uitdossen.

In het jaar 1919 werd door het Militair Gezag bekendgemaakt dat het op 2,3,4,9 en 30 maart verboden was "zich gemaskerd, vermomd of verkleed op den openbaren weg te vertoonen".

Dit verbod gold alleen voor de provincies Limburg, Noord-Brabant en Gelderland ‘ten zuiden van den Boven-Rijn.' Alleen voor het Roomse Zuiden dus. Dit ging ongetwijfeld over carnaval!

Het verbod van het Militair Gezag op maskers en verkleedpartijtjes tijdens carnavalsfeesten in 1919

In 1919 waren de Europese grootmachten nog steeds verwikkeld in de Eerste Wereldoorlog, ondanks de wapenstilstand die in november 1918 gesloten was. Nederland was ingesloten tussen verschillende landen die met elkaar in oorlog waren. De definitieve vrede werd pas op 28 juni 1919 in Versailles getekend.

Bovenstaand verbod moet in de context van deze oorlog gezien worden. De genoemde dagen in maart komen precies overeen met het carnavalsfeest van dat jaar. Op 30 maart vond overigens het ‘halfvasten’ plaats, dat vroeger ook uitbundig gevierd werd met bijvoorbeeld balfeesten. Tijdens de carnavalsfeesten gingen vele katholieken verkleed en vaak ook gemaskerd de straat op. Maar in oorlogstijd kan dit tot zeer gevaarlijke situaties leiden, bedacht het Militair Gezag. Met al die feestelijke maskers, kostuums en hoedjes waren mensen immers onherkenbaar en wie weet wat er onder al die vrolijke rokjes en tenues schuilging!

In 1916, toen de Eerste Wereldoorlog nog volop aan de gang was, werden er pas echt draconische maatregelen door het Militair Gezag genomen. Niet alleen mocht je geen maskers of kostuums dragen, maar je mocht ook geen toneelstukken opvoeren en zelfs het maken van muziek was uit den boze. Bovendien moesten alle "lokalen bestemd tot gezellig verkeer" om 12 uur ’s nachts hun deuren sluiten!


Gedeelte van de strenge maatregelen van het Militair Gezag in 1916

Ook vandaag de dag zien we voorbeelden van dit soort veiligheidsmaatregelen. Zo verklaarde George W. Bush in 2001 de oorlog aan het terrorisme. Tijdens een oorlog is het namelijk gemakkelijker om bepaalde zaken te verbieden. Steeds vaker hoor je in verschillende landen stemmen opgaan voor een boerkaverbod. Daarbij speelt zeker mee dat je dragers van een boerka moeilijk kunt herkennen en in deze tijden van dreigend terrorisme zou dat volgens sommigen gevaarlijk kunnen zijn.

Bovenstaande bekendmakingen van het Militair Gezag moeten dus als een veiligheidsmaatregel worden gezien ten tijde van oorlog. Al met al zullen het tussen 1914 en 1919 bijzonder saaie carnavalsfeesten zijn geweest, zo zonder muziek en al die verklede piraten, ridders en prinsessen!

　

Bier, brood en... een halve varkenskop

Stoet ruiters die hebben meegedaan aan de Metworstrennen op het Vortumsche Veld op carnavalsmaandag. In 1930.

Terwijl Brabant vandaag volledig in teken staat van carnaval is er in Boxmeer aandacht voor nog iets anders: de Metworstrennen.

Al meer dan 250 jaar wordt ieder jaar op carnavalsmaandag in Boxmeer een paardenrace gehouden: de Metworstrennen. Sommigen menen dat deze traditie zelfs veel ouder is en rechtstreeks voortkomt uit een oud Germaans vruchtbaarheidsritueel. Zeker is in ieder geval dat er in 1740 een reglement voor de vereniging "De Metworst" is opgesteld.


De Metworst is een vereniging van "jonggezellen" uit Boxmeer. Hij staat alleen open voor in Boxmeer geboren en getogen vrijgezellen. Deelname aan de strijd is dan ook voorbehouden aan leden van de vereniging. Van oudsher heeft de club recht op een jaarlijkse uitkering van een worst, een brood, een half vat bier en een halve varkenskop. Wil je het hele verhaal lezen? Klik dan hier.

Rommelpotterij

 

Valentijnsdag is nog niet voorbij of deze kinderen uit Boekel staan alweer te popelen om hun rommelpot aan jullie te showen…

In 1963 vierde Boekel zijn 650-jarig bestaan. Dat gebeurde onder andere met een grote historische optocht waaraan veel inwoners meededen. En de overige Boekel- en Venhorstenaren speelden de rol van toeschouwer. Op de foto beeldt een groep jongens een Boekelse carnavalsvereniging uit: De Rommelpotterij. De dorpsjeugd van 1963 kende het verschijnsel rommelpotterij en wist ook hoe zo’n rommelpot eruitzag: een pot met een varkensblaas eroverheen. Door een stokje heen en weer te bewegen in een gat in de blaas kreeg je een geluid. De rommelpot weerklonk vroeger op Vastenavond, vooral in de dorpen. Vaak zongen kinderen er dan een liedje bij. In de meeste gevallen wilde dat ook nog wel iets opleveren: snoep!

Laatst vertelde een bezoeker ons hierover: “Kijk, het was natuurlijk zonde om oud brood weg te gooien. Daarom hielden wij thuis een paar varkens. Tegen de winter werden die dan geslacht en verwerkt tot gepekeld of gerookt spek, bloedworst, zult en balkenbrij. Voor de worst werden de darmen met een lepel afgeschraapt en in zout water gezet. Zelfs de blaas kreeg een nieuwe bestemming, deze werd schoongemaakt en met een vastgebonden rietje over een blik gespannen. Met deze ‘rommelpotten’ vermaakten wij ons dan weer een paar dagen”.
En dat allemaal onder het motto 'Zuinigheid met vlijt bouwt huizen als kastelen' …

Een filmpje uit 1981 van rommelpotterij, dat ook een oud Oeteldonks gebruik was. Kom daar maar eens niet van in de stemming!
Nog niet genoeg van rommelpotterij? Lees dan ook eens de mooie herinnering hieraan van Joke van Herpen-Brouwer.

Graafse primeur tijdens carnaval

Terwijl het grootste deel van het zuiden van Nederland volop in carnavalssferen verkeert, heeft Grave deze dagen een primeur. Ralf Habets is namelijk de eerste blinde prins van het Graafse Pothuusburg en waarschijnlijk ook de eerste blinde prins van heel carnavalvierend Nederland.

Zelf vindt de 29-jarige Ralf het ook opmerkelijk dat hij prins carnaval is geworden. Niet zo zeer omdat hij blind is maar omdat nog maar zes jaar in Grave woont.

Grave staat bekend om haar blindenzorg. Bij het BHIC in Grave hebben we daar heel wat informatie van in huis. Plus daarbij een stapel mooie foto's. Meer zien? Ga naar onze site en zoek bij Brabantse foto's op blindeninstituut en Grave.

Foto: de speelplaats van blindeninstituut Sint-Henricus in Grave

Carnaval in Brabant

Past die vertrouwde kiel me nog wel? Welke oude en nieuwe feestkrakers zingen we om het hardst mee? En wordt het dit jaar Oeteldonk, Lampegat of Kruikenstad? Allemaal vragen die duizenden Brabanders op dit moment bezighouden.

Het BHIC heeft tienduizenden foto's over de geschiedenis van Noord-Brabant die samen een schitterend tijdsbeeld vormen van Brabant door de jaren heen. Ook Carnavalsvierders zijn menigmaal op de gevoelige plaat vastgelegd. Vroeger kwamen mensen deze foto's in oude schoenendozen langsbrengen, maar tegenwoordig zetten ze die gewoon op internet.

Daarom verzamelt het BHIC nu ook via internet foto's van hoe Brabanders in heden en verleden Carnaval hebben gevierd. Op Flickr, een website waarop al miljarden foto's staan, zijn we een speciale groep Carnaval in Brabant gestart.

Via deze groep op Flickr proberen we gaten in ons digitale archief te voorkomen. Heb je ook leuke foto's van Carnaval in Brabant? Word lid van onze groep en voeg je foto's toe!

Je moet daarvoor wel een account bij Flickr hebben. Heb je dat niet, dan kun je foto's ook gewoon uploaden via onze website. We maken er een mooie verzameling Brabantse Carnavalsvierders van, met tradities van vroeger en nu!

Foto: De 'Moeslandse' optocht in Schaijk, 18 februari 1980

Een steek van krantenpapier: alaaf!

Het lijkt in deze dagen haast ondenkbaar maar in de jaren vijftig van de vorige eeuw wordt lang niet overal in Brabant carnaval gevierd. Voor een goed carnavalsfeest vertrekken inwoners van Haps dan met een gehuurde vrachtwagen naar Venray. Totdat een kloeke uitbaatster van een café in Haps de polonaise inzet...

Een echte carnavalstraditie: dat is maar voor een paar plaatsen in Brabant weggelegd. In grote delen komt het idee om dit feest te vieren pas in de jaren vijftig van de grond terwijl bijvoorbeeld Uden pas in 1964 'echt' begint. En dan niet met grote optochten of uitgebreide verkleedpartijen: in de beginjaren dat Haps carnaval viert bijvoorbeeld, gebeurt met een steek van krantenpapier.

De sfeer is er niet minder om. Uitbaatster Grada van Hooy, beter bekend als Grada Kloek van cafe De Zwaan, geeft het eerste rondje weg aan die klanten die carnaval komen vieren. Voor de muzikale begeleiding tikt ze een oude piano op de kop. Al snel wordt het carnavalsfeest iets dat mensen niet willen missen. In de jaren daarna groeit het aantal carnavalsverenigingen in Haps gestaag.

In 2009 trekt er een grote jubileumoptocht door de straten om 55 jaar carnaval in Haps te vieren. Hier kun je zien hoe dat op de wagen van De Flatsers eruit ziet.

Foto: Proost! Carnaval in Zeeland, al ver na de papieren feestmutsen

De elfde van de elfde

Vandaag, op de elfde van de elfde, klokslag 11.11 uur, wordt de aftrap gegeven voor het komende Carnaval. Het getal elf is van vroeger uit namelijk het getal van dwazen en gekken.

De zogenoemde Raden van Elf komen vandaag voor het eerst weer bijeen, om het Carnavalsfeest alvast voor te bereiden. Op de agenda staan belangrijke vergaderpunten, zoals het nieuwe motto voor Carnaval. Wordt het "dur zit muziek in", "ut lopt op rollekus" of misschien wel "alle bietjes helpen"? Zonder goed motto immers geen goed Carnaval!

Om alvast echt in de stemming te komen kun je eens kijken hoe Carnaval in de voorbije decennia werd gevierd.

Foto: Prinsenwagen tijdens de Carnavalsoptocht in Sint-Anthonis, circa 1959