Op zoek naar 't kasteel van Ravenstein

...gravure uit 1750...

De laatste week van maart 1951 schijnt regelmatig de zon. Maar met amper drie graden boven nul overdag is het veel te koud voor de tijd van het jaar. Huiverend staan we op de Maasdijk bij Ravenstein. Daar heb je vrij uitzicht op de kale fruitbomen achter het raadhuis en opzij van de Kasteelse Poort. We zien archeologen aan het werk, op zoek naar restanten van het kasteel van Ravenstein, want dat stond eeuwenlang op die plek. De zoektocht is niet helemaal toevallig, want Mengvoederbedrijf Meulemans in de nabijgelegen Lombardstraat wil uitbreiden.

Ooit was het Ravensteinse kasteel een fier, met grachten omgeven complex tussen de Maas en de stad. Doorgaans werd het bewoond door de drost, de vertegenwoordiger van de heer van het Land van Ravenstein. Het was tevens het symbool van de zelfstandigheid van dit Land. Vooral na de Vrede van Münster in 1648 was dat merkbaar. Zuchtten Oss en de andere steden en dorpen in de Meierij van Den Bosch onder het inhalige, protestantse regime van Den Haag, Duitse vorsten heersten over de inwoners van het Land van Ravenstein. Ze moesten weliswaar ook belasting betalen, maar hier konden zowel katholieken als protestanten in ieder geval ongehinderd voor hun geloofsovertuiging uitkomen.

In de herfst van 1794 strijkt het revolutionaire Franse leger neer in het Land van Ravenstein. Omdat dit eigendom was van adellijke heren, worden Stad en Land meteen ont-eigend en ingelijfd bij Frankrijk. En het kasteel wordt na een periode van leegstand in 1798 te huur aangeboden. Twee jaar later herbergt het – na een verbouwing – een kazerne en een hospitaal voor het Franse leger. Vanaf dat moment gaat het bergafwaarts met het kasteel, dat bij het vertrek van de Fransen in 1813 letterlijk is uitgewoond. Daar komt bij dat de nieuwe Nederlandse regering ontevreden is over de wijze waarop het Ravensteinse stadsbestuur functioneert. Is om die reden van rijkswege in 1818 besloten tot sloop van het kasteel? Let wel: sloop inclusief de verwijdering van de fundamenten. Want – zo wil de mondelinge overlevering – de Ravensteiners zouden anders maar terug willen naar hun ‘status aparte’!

In 1951 wordt, op wat muurrestanten na, weinig van het kasteel teruggevonden. En Meulemans verhuist naar de andere kant van de Maasdijk, de plek waar nu het bedrijfscomplex van De Heus staat – voor hoelang nog?

Dit verhaal verscheen eerder in Brabants Dagblad

Geschreven door: 
Henk Buijks

Vind je dit interessant? Lees dan ook: 
- Heesch op stoom!
- Gevecht met het water

De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Stokken en steekpartijen

Een lugubere bekentenis...

Onze archieven staan bol van de spannende verhalen; van avontuurlijke reizen tot oorlogen, van geheime affaires tot kwajongensstreken. Wilhelmus Rooyakkers uit Volkel had het echter wel heel bont gemaakt. Een flinke 'rusie' inclusief steekpartij en uiteindelijk had hij ook een moord op zijn geweten. Duik mee in de dramatische geschiedenis van deze ruige rakker...

Wilhelmus Rooyakkers was geen lieverdje, zo blijkt meteen al uit zijn dossier. Op zaterdag 7 september 1803 krijgt de jongeman het meteen aan de stok met enkele andere jongelieden. Door tussenkomst van meerdere personen keert de rust even terug. Maar niet voor lang...

Krakende wonden
De bende trok van herberg naar menig huis in Volkel en liet een spoor van onrust achter. Op een gegeven moment kwam het tot een handgemeen tussen Rooyakkers en Peeter Vercampen. Hun vrienden voelden aan hun water dat dit niet goed zou aflopen en volgden hen 'tot op een kleine distantie'.

Dan opeens schiet de vlam in de pan. Wilhelmus grijpt Peeter vast en wanhopig probeert hij zich met een stok te verweren. Zijn belager overmeestert hem echter en brengt hem ook nog een gemene steekwond toe in zijn linkerarm.

Angst voor verraders

Wilhelmus maakt zich uit de voeten maar opeens waren daar die vervelende vrienden van hem weer! Ze zien hem staan met de stok van Peeter nog in zijn (waarschijnlijk bebloede) handen. Hij spreekt één van de geschokte jongemannen als volgt aan:

Johannes! Ik heb Peer gestooken maar waar dat weete ik niet, maar ik stak erin dat het kraakte, hij zal er misschien welaan sterven. Maar maakt dat gij mij niet verraad, gij zult mij immers niet verklappen?

Fatale steekpartij
Gelukkig bleek Peeter later weliswaar gewond, maar niet vermoord in het veld te liggen. Diezelfde Johannes komt de schade met eigen ogen inspecteren. Na een tijdje lukt het Peeter om overeind te krabbelen en hij stelt voor: Komt Helmus, het is laat genoeg. Laat ik u tuijs brengen en saamen van hiergaan. Peeter geeft wel aan eerst nog even zijn 'gevoeg' te moeten doen.

De doodskreet van de arme Peeter

Je kunt het vervolg waarschijnlijk al raden. Terwijl Peeter rustig gehurkt zijn behoefte doet, valt Wilhelmus hem van achteren aan met zijn mes. De jongen valt voorover en heeft bitter geschreeuwd:

Helmus Helmus! Wat hebt gij mij gestooken, en wat heb ik uw tog misdaan?

Het zwaard...
Dit verhaal liep niet goed af voor Peeter Vercampen, maar ook niet voor Wilhelmus Rooyakkers. Deze jongeman, die bekend stond als 'eenen slegten en gevaarlijken kerel', werd uiteindelijk met het zwaard gestraft...

De doodstraf voor de ruige rakker

Geschreven door:
Lisette Kuijper

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Moorden en martelingen in Breda
- Een overspelige dominee


De beste verhalen via e-mail ontvangen?

Vakantie: Grave 1658

...niet al te duidelijk meer maar het staat er echt...

Vrij zijn van verplichtingen: dat is waar het woord vakantie oorspronkelijk van is afgeleid. Van oudsher kregen schoolkinderen in juli en augustus vrij om zo mee te kunnen werken op het land. Die situatie is allang veranderd maar voor veel mensen blijft de zomer dé tijd waarin even niet wordt gewerkt. In deze weken duiken we in onze archieven, op zoek naar… vakantie!

Strikt genomen staat de akte in het schepenprotocol Grave van 11 juli 1658 los van vakantie. Het gaat namelijk over betaling van achterstallige pensioenen. Notaris en procureur Jan de Meijer heeft – als gevolmachtigde van Gerard Bordels, schepen van Roermond – Alexander van Munster in Grave laten arresteren.

Van Munster is rentmeester van stad en land van Ravenstein over de domeinen van de vorst van Nieuwburgh maar komt niet met het geld over de brug waarop Bordels recht meent te hebben. De rentmeester belooft te verschijnen op de procesdag, “mits die valt op de eerste na de vakantie”.

Vind je dit interessant? Lees dan ook:
- Een jochie uit Boxmeer in de jaren vijftig
- Vliegeren in augustus

Paalgraven ... een hangplek!

Met de Regiohistoricus op pad ...

Fragment kaart van Sgrooten (16de eeuw)

Voor automobilisten is Paalgraven het knooppunt van de A50 en A59 ten oosten van Oss. Liefhebbers van geschiedenis en archeologie focussen meer op de naam van het knooppunt. Deze verwijst naar de vele met paalkransen omringde grafheuvels uit de prehistorie die daar zijn blootgelegd. Bepaald geen plek voor hangjongeren - maar toch een hangplek?

Al in de jaren ’30 van de vorige eeuw waren nabij Zevenbergen - in de heide tussen Heesch, Oss en Schaijk - prehistorische graven aangetroffen. Daaronder natuurlijk het zogenoemde Vorstengraf van Oss, met het rijk versierde zwaard dat nu in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden berust. De aanleg van het snelwegenknooppunt Paalgraven midden in dit archeologisch reservaat was in eerste instantie een ramp, want grote delen van het bodemarchief zouden plaats maken voor wegen en viaducten. Maar gelukkig omvat dit soort megaprojecten sinds een aantal jaren ook de verplichting tot een grondig archeologisch onderzoek. Dat vond in 2004 plaats.

Grafheuvel bij Paalgraven (foto: Henk Buijks, BHIC)

Aan de voet van één van de aangetroffen grafheuvels werd een vondst gedaan uit een veel latere periode: de middeleeuwen. Er waren drie grafkuilen en in twee daarvan lagen skeletresten van een jonge man en een jonge vrouw. De handen van de jonge man waren mogelijk op de rug samengebonden. Volgens de onderzoekers betrof het waarschijnlijk gehangenen. De galg zou gestaan hebben op de nabijgelegen prehistorische grafheuvel, die nu dus een andere functie had gekregen. Deze executieplaats lag langs een karrenpad over de heide op een kruispunt van zandwegen, niet ongebruikelijk in die tijd.

Grote vraag was nu wie de galg had geplaatst. Eigenlijk kon het alleen de galg zijn van het Land van Ravenstein. Immers, de bewuste heuvel lag nabij de gemeentegrens tussen Oss (Berghem) en Landerd (Schaijk). Schaijk behoorde tot het Land van Ravenstein en de gemeentegrens van nu valt vrijwel samen met de oude grens tussen Brabant en Ravenstein. Reizigers die vanuit het westen dit gebied binnenkwamen, zagen dus meteen de galg, een teken dat in het Ravensteinse de wet werd gehandhaafd! Mooie theorie, maar bij het BHIC was allang bekend dat er ergens anders een galg van het Land van Ravenstein stond: aan de oostgrens van deze heerlijkheid bij Velp. Op 18e-eeuwse kaarten is de galg ook daar ingetekend. Patstelling dus? Toch niet…..

Fragment kaart Hattinga (1748)

In het kaartendepot van het BHIC ligt een map met reproducties van de kaarten van de Duitse geograaf Christiaan Sgrooten (ca 1532-1608). Deze stelde tussen 1557 en 1595 in opdracht van de Spaanse koning Filips II een tweetal atlassen samen met daarin onder andere kaarten van alle Nederlandse gewesten. Die zijn redelijk betrouwbaar, want Sgrooten reisde rond en deed veldwerk ter plaatse. Ik had deze kaarten nog nooit goed bekeken. Op het blad Noordoost-Brabant stond tot mijn grote verrassing tussen Heesch en Schaijk een tekeningetje van een galg met daarnaast “Ravesteins Gerycht”. De locatie is exact die van het knooppunt Paalgraven! Bij Velp had Sgrooten geen galg ingetekend. Kennelijk werden criminelen daar pas later ter dood gebracht en was Paalgraven dus in de (late) middeleeuwen de hangplek van het Land van Ravenstein.

Verwend burgemeesterszoontje

Deel van de vestbrief, waarin ook de ‘Colfbaan’, de ‘superbe Thuijn’ en het ‘extra schoon gebouw’ worden genoemd

Het jaar 1788 zal voor burgemeesterszoon Louwis Antonij van Oijen wel een zeer gelukkig jaar zijn geweest. Op 15 maart van dat jaar droeg zijn vader namelijk zijn bezittingen aan hem over in een zogeheten vestbrief.

Zo’n brief werd door de schepenbank opgesteld bij de overdracht van onroerende zaken. In een vestbrief staat wie wat heeft gekocht of verkocht, tegen welke prijs en voorwaarden en waar het onroerend goed ligt. De schepenbank was verantwoordelijk voor de registratie van onroerend goed, maar ook voor het bestuur en de lokale rechtspraak.

In deze vestbrief gaat het om de overdracht van een heleboel landerijen en huizen uit het dorp Velp. De schepenbank van het Land van Ravenstein heeft de brief opgesteld, waarin een opsomming wordt gemaakt van alle bezittingen die de burgemeester van de stad Thiel overdraagt aan zijn zoon, de ‘Hoog Edel Geboren Gestrenge Heer Louwis Antonij van Oijen.’

Het waren absoluut geen aftandse krotten die deze Louwis Antonij van zijn vader ontving. Zo kreeg hij ‘als eerstelijk een extra schoon gebouw.’ Alleen het beste is natuurlijk genoeg voor een burgemeesterszoon! Ook zat er bij dit huis een ‘separate Colfbaan’. De huidige golfsport bestond nog niet in 1788, maar deze sport leek er wel wat op en wordt zelfs gezien als de oude variant van golf. Het werd gespeeld met een balletje van leer of hout en met een slaghout. Het was de bedoeling dat met zo min mogelijk slagen een bepaald doel, zoals een boom of een steen, werd geraakt.

Maar dit extra schone huis en de Colfbaan waren bij lange na niet genoeg voor de burgemeesterszoon.  Hij kon zich vanaf 15 maart 1788 namelijk ook goed vermaken in zijn ‘superbe Tuijn’ en hij kon zelfs zijn hengel uitslaan in de visvijver. Ook over inkomsten hoefde Louwis Antonij zich totaal niet druk te maken; verschillende percelen bouwland en meerdere huizen behoorden vanaf 15 maart tot zijn bezittingen.